|
? |
HIV/AIDS
FAQ
Q. HIV hi engnge?
Ans. HIV chu natna hrik chi khat AIDS thlentu a ni. HIV hi natna laka kan taksa vengtute ei chhia a, taksa invenna tichhetu/ tichaklo thei natna hrik tihna a ni. HIV hi heng a\angte hian a inkaichhawn theih a ni - thisen, syringe inhman \awm, mipat-hmeichhiatna leh nuin a nau paiah. HIV Positive (HIV+) awmzia chu HIV hrik pai tihna.
HIV lampum leh a awmzia chu hetiang hi a ni.
H = Human = Mihring
I = Immuno = Taksa vengtu
deficiency = Tlakchhamna/chaklohna
V = Virus = Natna hrik te reuhte mitlawnga hmuh theih loh, chak taka inthlah pung thei.
A hnuaia tarlanah te hian HIV hrik a awm ngei a ni tih finfiah a ni.
Blood = Thisen
Semen = Mipa baw (tuihnang hmasa)
Vaginal Fluids = Hmeichhe serh tuihnang
Breast Milk = Nu hnute tuiah.
Taksa a\anga tuiril chhuak (thisen tel)
Q. Engnge AIDS? Engin nge AIDS natna thlen?
Ans. AIDS tih awmzia chu natna hrik khawi emaw a\angin taksa chhunga lo lutin, taksa venhimna tichhiain, natna chi hrang hrang a ruala a rawn thlen hi a ni. A awmzia chu –
Acquired = Neih chawp (Pianpui ni lo)
Immune = Taksa vengtu (Natna hrik dotu)
Deficiency = Tlakchhamna
Syndrome = Natna chi hrang hrang a ruala lo lang chhuak
Q. HIV positive hi AIDS vei a ni em?
Ans. HIV Positive (HIV+) awmzia chu HIV hrik pai tihna. Mihring taksaa HIV hrik a lo luh hnuin taksaa natna dotu sipaite a rawn tihchhiat hnu-ah natna chi hrang hrang a ruala lo lang chhuakin chumi hun a thlen chuan AIDS an tih chu a ni. Chuvangin HIV positive hi AIDS vei an ni nghal lova, HIV positive chung pawhin taksa hrisel takin hun rei tak a dam theih a ni.
Q. HIV positive a\anga AIDS stage thleng tur hian kum engzat nge ngai?
Ans. A tlangpuiin HIV a kai a\anga kum 10 chhung vei hian AIDS stage-ah an lut \hin an ti. Amaherawhchu a hun hi mihring a zirin a inang lo nasa em em a ni. HIV positive-te hrisel dan a zirte, an ei leh inte, an inenkawl dan a zir te, exercise a lak \hat peih dan thlengin nghawng a nei vek a ni. Tun dinhmunah phei chuan taksa chhunga HIV-te inthlah pung chak lutuk tur venna damdawi thlengin a awm tawh a ni. Mi a inenkawl \hat phawt chuan rei tak chhung AIDS stage-a lut lo hian a awm thei a ni.
Q. Inchiuna a\angin HIV a kai theih em?
Ans. Aw, kai theih e. Inchiuna hmanruaah thisen HIV positive a kai chuan. Chuvangin inchiu dawn reng rengin hriau thianghlim chauh hmang \hin ang che. Hriau chu a thar a nih loh vek pawhin minute 20 tal chhum so hmasak tur a ni.
Q. A nih leh tattoo chhut leh beng verh a\angin HIV a kai theih tho em?
Ans. Theih tho e. Tattoo chhut, beng verh leh hmanrua thisen tihchhuah palh theih ang chi reng rengah chuan hmanraw thianghlim chauh hman \hin tur a ni.
Q. Oral sex (Serh infawh/ inliahsak) hi a him em?
Ans. Oral sex (Serh infawh/inliahsak)-ah hian HIV kai na chance a awm ve tho a ni. Kawppuite serh kan fawh/liahsak hian an serh a\anga tuihnang chhuakte kan ka chhungah lutin, kan ka chhungte a him dam loh chuan HIV kaina chance a awm ve tho a ni.
Q. Chil a\angin HIV a kai theih em?
Ans. HIV hrik tlem te chu heng chil, ek, zun leh mittui-ahte hmuh a ni a, amaherawhchu, heng a\anga kai erawh hriat a la awm lo.
Q. HIV kaiin engtik hunah nge midang a kaichhawn theih?
Ans. A taksaa HIV a lo luh veleh khan midang a kaichhawng nghal thei.
Q. Mizoram-ah HIV inkaichhawn tamna ber engnge?
Ans. Mizoram-a HIV/AIDS inkaichhawn tamna ber chu mipat hmeichhiatna (sex) a\angin a ni.
Q. HIV positive-te nena hnathawhho a him em?
Ans. Him e. Hnathawktu tam ber tan HIV kai a hlauhawm hran lo. HIV hi thisen leh taksa a\anga tuiril chhuak a\anga inkaichhawn a nih avangin hnathawhho a hlauhawm lo a ni.
Q. A nih leh HIV positive nena inkhawih leh hnai tak taka hnathawhho a him em?
Ans. Him e. HIV positive-te nena ei leh inho, phone inhman \awm, infiam hote pawh a him em em a ni. HIV hi boruaka leng a ni lo.
Q. Hnathawhnaah tute nge HIV kai hlauhawma ding?
Ans. Damdawi in leh a kaihhnawih ang chia thawkte hian midang aiin HIV kaina chance an ngah bik. Heng - doctor, nurse, health worker, technician leh midang a hmuna thawkte hian zum leh hriam an khawih nasat bakah damlo buaipui \hin an nih avangin vanduai palha HIV kaina chance an nei sang a ni. Chuvang chuan henga thawkte tan chuan fimkhur a ngai zual bik a ni. A theih chuan kutkawr bun hram hram \hin a \ha.
Q. Hna lak emaw hnathawktu chu HIV positive lo ni ta se, thawh chhunzawmtir zel tur a ni em?
Ans. Hna lak chungchangah tupawh HIV positive an nih vang ringawtin, hna thawk thei lo khawpa damlo an nih loh chuan, hnawl theih an ni lo. HIV kai vang ringawtin hna a\anga inban a thiang lo bawk.
Q. Hnathawktu HIV positive-te an hotute hnenah an nihna hrilh kher tur a ni em?
Ans. Hnathawktu HIV positive-te dinhmun an hotute hnena hrilh kher tur a ni lo.
Q. Hnathawktu reng reng HIV test kher tur a ni em?
Ans. Tihluihnain hnathawktute HIV test-tir tur a ni lo. HIV testing chu mahni duhthu ngeia tih tur a ni. Chutih rual chuan HIV kai inringhlelte chuan mahni infinfiah ngei hi mahni tan vek a \ha a ni.
Q. Keima tan hian HIV kai a hlauhawm em?
Ans. Nunphung pangngai tak leh kawppui laka rinawm tlat mi i nih chuan HIV kai hi a hlauhawm loh. Amaherawhchu, vanduai vang chuan HIV hi kai ve theih tho a ni. Entirnan - i kawppuiin HIV hrik a lo kai palh hlauh chuan.
Q. HIV test hi mi tinin neih vek kher a \ul em?
Ans. HIV test hi mahni dinhmun hriat chian nan chuan a \ha khawp mai. Amaherawhchu, a test-na hmanruate duh ang tawka tam a nih \hin loh avangin HIV kai theihna tura ka khawsa emaw ka lo tawng palh a nih loh chuan test kher pawh a ngai lo. Heng zawhnate hi mahni inzawh fo a \ha
• Condom tel lovin mipat hmeichhiatna ka hmang em?
• Midang hriau ka hman \awm em?
Q. Engte nge HIV test nan an hman \hin?
Ans. HIV test-na tur hian hmanraw hrang hrang a awm a. Heng test-nate hian antibody a zu hmu \hin a. Antibody chu mihring taksaa natna hrik lo lutte that tur taksaa 'Natna Dotu Sipai’-in damdawi (chemical) a siam a ni. HIV antibody hi taksaa insiam tur chuan hun a tlangpuiin kar 2 a\anga thla 3 a duh \hin a, chuvang chuan miin HIV kai hlauhthawnawma a awm a, thisen a test a, a kai lo anga a lan pawhin thla 3 a\anga thla 6 hnu-ah thisen test-tir leh ngei a \ha. ELISA / Rapid test-te hi heng antibody thisena insiam hmuhchhuah nan an hmang \hin. Nausen thla 18 la tling lote chu DNA PCR test hmangin HIV an kai leh kai loh a en theih bawk.
Q. Khawiah nge thisen chu ka test-tir ang?
Ans. Integrated Counseling and Testing Centre (ICTC)-ah thisen test theih a ni a, hei hi HIV kai leh kai loh test-na hmun a ni. Miin ama duhthu emaw damdawi lam mithiamte thurawn angin emaw HIV/AIDS chungchangah a dinhmun hriat a duh a nih chuan ICTC-ah hian counseling pek a nih hnuin a thisen test a ni \hin a ni.
Q. ICTC chu khawiah nge a awm?
Ans. Heng Thisen test-na hmun ICTC-te hi District Hospital tin bakah CHC/PHC hmun \henkhatahte leh private hospital Durtlang leh Serkawn-ah te a awm.
Q. ICTC-a thisen test-te dinhmun hi an puangzar \hin em?
Ans. ICTC-a thisen test-te hi an positive emaw an negative a nih pawhin an dinhmun an phalna lo chuan midang hriatah puanzar a ni ngai lo, thisen test-tirtu chauh a result hi hmaichhanah hrilh \hin a ni. ICTC pantute hming, nihna leh dinhmun thupsak tlat \hin an ni.
Q. STI hi eng tihna nge?
Ans. STI lampum chu Sexually Transmitted Infection a ni a. Ka, serh leh mawng hmanga Sex/inpawlna a\anga kai theih natna hrang hrang sawi nana hman a ni.
STI hrikte chu thisen, mipa/hmeichhe chi leh serh tuihnangahte a awm avangin a vei mek nena invenna (condom) tel lova mipat hmeichhiatna hman a\angin a kai theih a ni.
Q. STI lanchhuah dan tlangpui engnge?
• Serh a\anga bawlhhlawh/hnai chhuak.
• Serh pan, pilh, bawl, sek \uak.
• Serh/kapa bawk (singsihlip ang deuhin a awm \hin).
• Serh/kap thak em em.
• Serh/kap rimchhe em em.
• Taibawr na.
• Mipat hmeichhiatna hman laia serh/kap na.
• Zun in.
• Kap \halbe puam.
• Zun zawnga na/thip.
• STI natna \henkhat chu taksa dangah \aidarhin vun natna te, ching/fa neih theih loh te, thin leh lung leh thluak natna te, naute piansualna te a siam thei.
Q. STI vei leh vei lo tan HIV kaina chance a inang em?
Ans. STI veite hian a vei lo aiin a let sawmin HIV an kai awl zawk.
Q. STI ven nan eng hmanrua nge \ha ber ang?
Ans. STI ven nana hmanraw \ha ber chu CONDOM a ni.
Q. Condom hian HIV lakah a veng thei em?
Ans. Condom hian 100% chu veng lo mahse a hman dan tur dik taka hman chuan him tawk hlea ngaih a ni.
Q. Nu naupaiin HIV an kai leh kai loh test hi engnge a \angkaina? HIV hrik pai nuin a naupai lai lakah HIV a kaichhawng thei em?
Ans. Thei e. Nuin a faa a kaichhawn theihna hi za zelah 25-45 (25-45%) vela sang nia ngaih a ni (HIV nu laka naute piang pathumah pakhatin HIV a kai thei tihna a ni.
HIV hrik pai nuin a naupai lai, a hrin lai leh a hnute tui a\angin a faah a kaichhawn theih avangin he mi veng tur hian nuin a naupai lai a\angin a dinhmun a inhriat a pawimawh hle a, chumi tur chuan PPTCTC (Prevention of Parents to Child Transmission Centre) a pan a pawimawh hmasa ber. Chuta \ang chuan inenkawl dan tur kimchang an lo kawhhmuh zel dawn a ni. Enkawlna (treatment) \ha taka a dawn chuan a kaichhawn theihna hi za zela 3 (3%) velin a tlahniam thei a ni. PPTCT Centre chu ICTC zawng zawng hi an ni nghal.
Q. Nu hnute tui a\angin HIV inkaichhawn theih a ni si a, HIV hrik pai nu hian a fa hrin chu hnute a pe miah lo tur a ni em?
Ans. Ni lo ve. HIV hrik pai pawh ni se, PPTCTC enkawlna hnuaiah nu chuan hnute tui a nei a nih phawt chuan a naute chu thla ruk a tlin thleng ama hnute hlang a pe thei a ni. Hnute tui pek nuin a duh loh erawh chuan chaw dang chauh a pe thung ang. Thla ruk a tlin erawh chuan a hnute tui a\anga HIV inkaichhawn a thlen loh nan ama hnute chu a hnektir tawh tur a ni lo. Hnute tui leh chaw dang hi pek pawlh miah loh tur a ni.
Q. Nausente hi HIV test theih an ni em?
Ans. Theih e. Nu HIV kaite'n nau an hrin hian naute chuan HIV a kai leh kai ve loh a hriat mai theih lo va, kar ruk (6 weeks) a tlin hnu-ah DNA PCR test hmangin HIV an kai leh kai loh test theih a ni.
Q. HIV positive-te tan inenkawlna a awm em?
Ans. Awm e. HIV positive reng reng chu A.R.T centre-ah in-regis-ter/ in-report vat tur a ni. He centre a\ang hian a taksaa natna dotu sipai tam lam khawl hmanga endik a nih hnu-ah a mamawh dan azirin A.R.T damdawi te, HIV-in a kaihhnawih natna dang dang damdawite a thlawn vekin mi thiamte'n an lo pe ang.
Q. A.R.T chu engnge a awmzia?
Ans. Anti Retroviral Therapy (A.R.T) chu damdawi hmanga HIV (hrik) inthlahpung zel tur vennaa ni a. ART damdawi pek an nih hian HIV inthlah pung chak lutukina taksaa 'Natna hrik Dotu Sipai' a tichhe zel tur a vengin a timuang \hin a. Chu chuan HIV hrik paite rei tak hrisel takin a damtir thei \hin a ni.
Q. A.R.T centre chu khawiah nge a awm?
Ans. ART centre hi Civil Hospital hmun thum (3) - Aizawl, Lunglei leh Champhai-ah te awmin a bak dang zawng district hospi-tal-ah Link ART centre a awm thung.
Q. AIDS veite hi damdawi in-ah ward hranah dah kher tur an ni em?
Ans. Ni lo, damlo chu AIDS vei pawh ni se, midang nen inangkhat thoa enkawl tur a ni. Inthliar hranna a awm tur a ni lo.
Q. Damlo thisen test (HIV test) dawnin a damlo phalna lak kher a ngai em?
Ans. Aw ngai e. Thisen test dawn reng rengin phalna lak hmasak phawt zel tur a ni. Damlo chu nikhua hre lo a nih pawhin a chhungte phalna lak hmasak phawt tur a ni.
Q. Voluntary Blood Donation hian HIV darh theihna remchang a siam mai mai lo maw?
Ans. Siam lo ve. Voluntary Blood Donation hi thisen pek dan him ber leh \ha bera ngaih a ni. Thisen pek tum reng rengte hi Doctor-in ngun takin thisen pe thei a nih leh nih loh a enfiah hmasa phawt \hin a. Zawhna hrang hrang chhan tur hmang te, doctor check up leh thisen test hmang tea tih \hin a ni. Hemi a nih avang hian mi hrisel pangngai HIV kai hlauhawm lo zawnga nung \hinte hnen a\ang chauhin thisen hi lak a ni tlangpui.
Q. A thawktute pan kher lovin mahni awmhmun a\angin HIV/AIDS chungchangah rawn mai theih an awm em?
Ans. Awm e. HIV/AIDS chungchanga harsatna/ zawhfiah duh i neih chuan 1097 man chawi lovin a phone theih e.
I nihna leh i hmel hriattir ngai lovin i harsatna hrang hrang i zawtfiah thei reng a ni.
Q. AIDS vanga thi an awmin a ruang chu a hlauhawm em? Phum vat tur em ni?
Ans. Hlauhawm lo ve. Mitthi a\angin boruakah HIV hrik a darh mai mai thei lo. AIDS veite AIDS an vei avang ringawta Vui leh Phum hma bik hi a \ul lo mai pawh ni lovin inphum hma hian ‘inendawngna’ lam hawi a kawk thei a, hei hi sawrkar leh AIDS lama mi thiamte duh loh ber a nih avangin tih loh hram a \ha.
ICTC awmnate :
1. Civil Hospital, Aizawl
2. Civil Hospital, Lunglei
3. Presbyterian Hospital, Durtlang
4. District Hospital, Mamit
5. District Hospital, Lawngtlai
6. District Hospital, Saiha
7. District Hospital, Kolasib
8. Civil Hospital, Champhai
9. District Hospital, Serchhip
10. Community Health Centre, Chawngte
11. Community Health Centre, Hnahthial
12. Community Health Centre, Tlabung
13. Primary Health Centre, Khawzawl
14. Community Health Centre, Thenzawl
15. Community Health Centre, Vairengte
16. Community Health Centre, Kawrthah
17. Primary Health Centre, Saitual
18. Primary Health Centre, Sakawrdai
19. Community Health Centre, Ngopa
20. Primary Health Centre, North Vanlaiphai
21. Primary Health Centre, Khawbung
22. Primary Health Centre, Darlawn
23. Christian Hospital, Serkawn
24. Primary Health Centre, West Phaileng
25. Community Health Centre, Biate
26. TB Centre, Aizawl
27. Kulikawn Hospital, Aizawl
ART Centre awmnate:
1. Civil Hospital, Aizawl
2. Civil Hospital, Champhai
3. Civil Hospital, Lunglei
HIV/AIDS chungchanga harsatna / zawhfiah duh i neih chuan 1097 phone rawh.
MIZORAM STATE AIDS CONTROL SOCIETY
B-50, J. Lalsangzuala Bldg., Mission Veng, Aizawl, Mizoram
Phone: 0389-2321556/2321566, Fax: 0389-2320992, Email: mizoramsacs@gmail.com
No comments:
Post a Comment