Thu Zawnna (Post-a mi)

Tuesday, January 25, 2022

Covid-19 Positive-te tana Ei leh In tur Hrisel

By Ruatpuii (Nutritionist)

He mi pheka awmte

  1. Covid-19 Positive-te tana Ei leh In tur Hrisel
  2. Note: 
  •     BP Sang Nei Tel Tan
  •     Zunthlum Nei Tel Tan

Covid-19 Positive-te tana Ei leh In tur Hrisel

  1. Protein tamna ei ṭhat tur. Heng- Artui, Dal, Chana, Bete, Nutrela, Bekang chhum, Arsa, Sangha, Bawnghnute, Badam te aṭang hian ni tin chi 2/3 tal ei tum tur a ni. Covid-19 hriin taksa a tihchhiatte siam ṭhat lehnaah a pui dawn a ni.
  2. Thei (bowl te 2-3 tal) ni tin ei tur a ni a, tunlaia hmuh awlsam ang ang e.g.- Lakhuihthei, Apple, Balhla, Dragon fruit etc. a ṭha vek mai.
  3. Thlai (rah leh hnah) ei tam tum bawk tur a ni.
  4. Sa ei tlem tur a bik takin ke pali (4)  nei sa ho.
  5. Sawhthing, Aieng leh Purun var te hi natural immunity booster anni a, chaw ei apianga hmeh tel a tha.
  6. Zan mut hma in bawnghnute lum pep pep ah Aieng fiante 1 mix a, in ṭhin tur a ni. Thisen sipai tih chak nan te, pum thalo leh hrawk thip tih zia awm nan te a ṭha vek.
  7. Vitamin C tamna - ser, Limbu, Sunhlu - te hi a tak emaw a tui emaw ni tin tlem te te tal in ei ṭhin tur a ni.
  8. Vitamin D hi taksain a mamawh zual em avangin, ni engah ni tin minute 15-20 tal taksa awmtir emaw insawizawi emaw ve ṭhin tur a ni. Dam hma nan a ṭha em em bawk.
  9. Chaw ei kham veleh thingpui in loh tur a ni. Chaw ei kham aṭangin minute 30-40 tal nghah phawt tur. Thingpuia 'tannin' awm hian kan chaw eia thil ṭha - a bikin Iron, Zinc leh Calcium te - taksain hman ṭangkai a tumna kawngah a tihbuai ve theih avangin.
  10. Chawhmeh ṭhing chhuan so loh chu ei loh tur a ni.
  11. Readymade Thei tui leh coke lam reng reng in tam loh a ṭha.
  12. Thil thak lutuk insum tur a ni, pumah thur a siam nasa a, hrawk a ti nuam lo zual bawk a, pumpui lawng leh Ulcer nei tan phei chuan a ṭha lo zual.
  13. Maida lam aṭanga siam aiin Atta lam aṭanga siam ei tam a ṭha zawk a, vaimim te pawh, hengah hian fibre a tam a, chakna (energy) a pe bawk a, a hrisel.
  14. Tui in tam tur a ni a, litre 2 tal in tum tur a ni. Tuilum emaw tui pangngai a in theih a, tui vawt in loh hram tur. Tuiril lakluh puitu atan Thingpui senhang te, Green tea te, Coconut tui te, Bawnghnute te, antui hang te a ṭangkai vek.

Note:

BP sang nei tel tan-

  1. Chi insum tur a ni. Chawhmeh a al tawh bak chu in chhawp belh loh hram tur.
  2. Soda, Papawr, Tel tam taka deep fry, bakery chhang te ei tam loh tur a ni.
  3. Bawnghnute hi readymade-ah chuan a pack hring ei hram tur, a awmloh chuan a pawl, a sen hi a fat % a sang bik a, ei loh hram a ṭha.
  4. Artui chu ni khatah pum khat aia tam ei loh hram tur.

Zunthlum nei tel tan-

  1. Chini telna Thlum insum tur.
  2. Lakhuihthei leh Balhla insum tur.
  3. Vaimim, Alu, Bal, thil mawm lutuk leh Maida lam thil te insum a ṭha.
  4. Atta lama siam thil te, Oats te ei a him.
  5. Chaw (buh) ban deuh deuh te, chhang ban te ei loh hram tur a ni.
  6. Bawnghnute hi a chunga kan ziah ang khian pack hring emaw a pawl emaw hman hram tur a ni.


    ----------XXX----------


Thursday, January 20, 2022

Nau Pai (Rai) Theih Hun leh Insiam leh Indang Lova Tih Dan

Thi neih ṭan nî leh a thla leha thi neih leh tur inṭan ni tur inkar lai tak vel hi nau pai (rai) theih hun (hmeichhe chi chhuah hun) a ni. Ni 28 dan te, ni 29 dan te, ni 30 dan te, ni 31 dan te hi hmeichhe thi neih inkar hlat dan a ni tlangpui a. Thi neih leh thi neih inkar lai tak (rai theih hun) chu thi neih ṭan nî aṭanga chhiar ṭana, ni 14 te, ni 15 te an ni tihna a lo ni a.

Thi i neih hnuhnun ber inṭan nî kha ni 14 emaw 15 emaw vel a nih chiah hian i rai theih hun ṭha ber a ni.

Hmeichhe chhul chhungah hian hmeichhe chi chu ni 1 a dam thei a, mipa chi chu ni 3 a dam thei. Chuvangin, rai i duh loh chuan, thi i neih hnuhnun ber inṭan ni aṭanga chhiara ni 10 aṭanga 18 inkar chu fimkhur a ngai tihna a nih chu.

Rai theih ṭan leh rai theih tawp nî chhut dan

  • Rai theih ṭan = Thi neih ṭan inkar lai tak - 4
  • Rai theih hun ṭha ber = Thi neih ṭan leh neih leh ṭan tur inkar lai tak
  • Rai theih tawp = Thi neih ṭan inkar lai tak + 3

Tih Dan Tur

Nau pai duh loh chuan, rai theih hunahte hian hetiang hian a inven theih:

  1. inpawl loh tawp,
  2. condom hman,
  3. a pawn lama chi tihtlak.

Nau pai duh chuan, hetiang hian a tih theih:

  1. rai theih hun ṭha bera nupa nun hman,
  2. condom hman loh,
  3. a chhunga chi tihtlak ngei.

Chipchiar deuh zawkin han sawi leh ila:

Ni 28 dana thi nei ṭhin tan

Ni 28 dana thi nei ṭhin i nih chuan, thi i neih hnuhnun ber inṭan ni aṭanga a ni 14-na vel chu i rai theih hun a ni. Rai loh i duh chuan thi i neih hnuhnun ber inṭan ni aṭanga a ni 10-na aṭanga 17-na thlengin mipa chi chu i chhul lama a luh loh a pawimawh. Nau pai i duh chuan a ni 13-na aṭanga 15-na thleng hian ṭan lak hun a ni.

Calendar-a chhinchhiah dan tur entirna:


Sawi fiahna

  • rai theih hun ṭha , ṭha ber
  • chi tih luh loh hun tur  ×

Ni 30 dana thi nei ṭhin tan

Ni 30 dana thi nei ṭhin i nih chuan, thi i neih hnuhnun ber inṭan ni aṭanga a ni 15-na vel chu i rai theih hun a ni. Rai loh i duh chuan thi i neih hnuhnun ber inṭan ni aṭanga a ni 11-na aṭanga 18-na thlengin mipa chi chu i chhul lama a luh loh a pawimawh. Nau pai i duh chuan a ni 14-na aṭanga 16-na thleng hian ṭan lak hun a ni.

Calendar-a chhinchhiah dan tur entirna:


Sawi fiahna

  • rai theih hun ṭha , ṭha ber
  • chi tih luh loh hun tur  ×

Hriat Reng Theih Dan Tur

A chunga entirnate ang khian, Calendar-ah emaw, note book-ah emaw, thi i neih veleh chhinchhiahna siam la, nau i pai theih nîte pawh ziak nghal ang che. En fo ṭhin la, i pasal pawh chu i rai theih hun chu hrilh ve ngei ṭhin ang che.



Naute Ek Khal (Constipation)

Naute Èk Khal Hriat Theih Dãn

Hnute  i pek zawh apiangin emaw a e thei a, ni hnih khat danah pawh a ni thei.  An ei leh inah te, a harhvang danah te, a pumpui chak danah te a  innghat a ni.

Chaw rawt kawi emaw, chaw tak emaw a ei chuan, ni  khatah vawi khat vel tal chu e awm a ni a. Hnute chauh la hne a nih  chuan, ni khatah vawi chuti zat a e ang tih a sawi theih lem loh va,  hnutetui chauh ring naute chu kar khatah vawi khat chauh a e tih an sawi  ãwm hriat a la ni lo.

Nau ek khal lan dan:


    A ek thin dan ai a e khât hle ang, ni 3 emaw lai a ek loh leh a ek huna ek harsa a tihin.
    A ek a khal a, ek harsa a tihin (e zing pawh ni se).

Naute Èk Khal Chhan

A Chhan Ni Theite:

  1. Chaw sakhat
  2. Hnute siam chawp
  3. Tui tlakchhamna
  4. Dam lohna

1. Chaw sakhat:

 Chaw sakhat an ei vanga tlema ek khal deuh chu ngaimawh tur a ni lem  lo. Buh kan eitir tan hian, fiber a tlem a, ek khal a awm ve duh chawk a  ni. Hnute ngheitir hlim hian, tui tlakchham vangin, ek khal a awm duh  bawk.

2. Hnutetui siam chawp

Nu hnute chauh ring naute hi  chu an ek a khal mawh hle. Nu hnutetuiah hian hriak leh protein inchawih  tawk chiah chiahin a awm a. Chuvangin, ni hnih khat hnute hne lo  pawhin, eng lai deuhthaw pawhin an ek a nem thlarh thei a ni.

 Hnute siam a rin chuan, an thil pawlh zinga eng emaw khan a ek a tikhat a  ni thei. Naute ei tur an siam tam taka protein hian ek khal a siam  châwk reng a ni.

I naute doctor hnenah naute ei tur (brand)  thlakthleng chungchang i berâwn dawn nia. (Ei tur an siama iron tel tam  leh tam loh hi chuan ek khal leh khal loh a hril lem lo).

3. Tui tlakchhamna

 A taksaa tui awm ang tur tawk a awm lohva tui a tlakchham chuan a taksa  khawl chuan a ei leh ina tui awmte kha a hip na bik a – a ek atang  pawhin. Chu chuan ek khal leh ek harsa a tiawm thin.

4. Dam lohna

 Thil thlen zen zen chu ni lo mah se, hypothyroidism, botulism, leh chaw  allergies thenkhatte hian ek khalna a thlen ve thei. Hirschsprung's  disease an tih, naute pum lam hna tithawk tha thei lotu, pianpui  kawchhung lam fel lohna hi chuan ek khal a thlen khât khawp mai.

Naute Èk Khal Enkawl Dan

  1.     Exercise laktir rawh. A bawk vàk  thei tawh a nih chuan, vawi eng emaw zat han vah kualtir la. A la vah  theih loh chuan a ke khan exercise a hmuh theih nan tihsak ang che.  Zangthala a mut lai khan, a ke kha cycle rap kual angin a kualin  titawmin tichar vel ang che.
  2.     A dul (pum) kha massage ang che. A  laipawng hnuai kutzung thuma hlâ, a vei lam deuhah khan, i kut hmawrin  nem riai riai la. Lo sak leh ruh deuh i zuk tawh thleng khan nem la.  Minute 3 chhung nem ang che.
  3.     Nau chaw siam sa i pe thin a nih  chuan, a chaw kha brand dang kan thlak dawn em ni ang, eng brand nge kan  hman ang? tiin I naute doctor kha zawt ang che. A chang chuan, dark  corn syrup pawlhsak pawh a tha khawp mai: A tirah chuan a chaw ounce 4  (or 113.4 g)-ah fiante hmun 1/4 telh la. Awmzia a awm loh chuan tlem  tlemin telh tam la. Ounce 4-ah fiante 1 bak chu pawlh suh.
  4.     A ei  turah Prune juice tlemte pawlh ang che, naute kha chawlhkar 4-a a upat  tawh chuan. A pangngaiah chuan naute hi thei tui pek a ngai lo va, a ek  khal tihziaawm nana tlem pek erawh a tha tho. (I nautein prune tui kha  tui a tih loh chuan, apple tui emaw, pear tui emaw pe chhin teh.)  Thla 1  mi tan ni tin ounce 1 (gram 28 vel) pe ziah la, a upat azirin, thla tin  ounce 1 zelin, thla 4 mi a nih thlengin pek tam belh la, thla 4 mi-ah  ounce 4 (gram 113 vel). Thla 8 hnuah chuan, ek khal enkawl nan, i naute  chuan ni tin thei tui ounce 6 (gram 170 vel) a in ziah thei ang.
  5.     Naute chu thil tak nei chi hrang hrang ei thei tawh rual a nih chuan,  ek tikhal thei chi, heng - buh, balhla, kawlthei, carrot chhum te hi ei  tlemtir la.  A ek tiawlsam turin pureed prunes te, apricots te, pears te  hi a tui fian tlema zawng han intir chhin teh. A that dan ber chu,  naute pum (belly) kha massage hmasa la, chuan, fiber tamna chaw eitir  bawk ang che.
  6.     I naute doctor hnenah a enkawlna dang awm thei  chungchang titipui ang che. Èk nemna hman chungchang zawt bawk la.  Èk  nemna (laxative) erawh chu doctor thu lo chuan pe suh ang che. A èk a  khal viau chuan Doctor chuan glycerin suppository hmang chhin turin a ti  maithei che a ni.  Suppository chuan i naute mawngkaw chhungah hna  thawkin a èk a tichhuak ang a, a èknaah a pui ang. A changa suppository  han hman zauh chu a pawi lo va, mahse, hman ziah erawh chuan, nautein a  zawngchhang thei.
  7.     A èk khal leh ro lutuk vanga a èka thisen kai  emaw a mawngkaw kam vela pem leh kak deuh i hmuh chuan, a tidam awl  turin aloe vera lotion i hnawih dawn nia.  A theih anga fai leh hul  thain a pem lai chu dah la. A hliam lai chu i naute doctor entir ang  che.


Engtikah Nge Doctor Ka Rawn Ang?


Nautein chaw a ei loh emaw, a  rihna a tlak hniamin emaw, a eka thi a telin. Enkawlna bulpui, a chaw  han tihdanglam emawin awmzia a neih lohvin. Thla 4 tala upa a la nih  hmaa a ek a khal hlein emaw, darkar 24 aia rei e lova a awmin.  Doctor  chawh ni lovin naute chu laxative emaw suppository emaw pe suh ang che.

https://www.facebook.com/notes/679396796033736/


Wednesday, January 19, 2022

Thawkna Dawt Natna (Bronchitis)

BRONCHITIS

(Âwmna pui)

By: Jordan Hmar Zote

Bronchitis Chungchang

Natna hrik chi khat, virus an tihin kan chuap aṭanga kan thâwkna dâwt chhung lam an tih hliam/lawng nasat avangin he âwmna pui hi a lo awm thei a, hei hi Acute Bronchitis an ti. He virus hi hritlang siamtu leh influenza siamtu hrik a ni. Antibiotic hmanin awmzia a nei lo.

Bronchitis lan chhuah dan

Khuh deuh reng, khâk tam, khâk fim var, a ṭhenah chuan a eng deuh emaw, a hring deuh emaw, a buang deuhin emaw a pawlh. A nasa deuhah chuan thisenin a pawlh (khak thi).
An thaw a hah, an thaw a chham awl, an thawk a tawi, khawsik ser ser, a ṭhen chu an tlun hial thei.
Awm bâwr vel nâ emaw, khat deuh ul anga awm, awm tâwt. Hei hi acute bronchitis awm dan a ni tlangpui.

Bronchitis Vei Awlte

Meizial zu nasa ho te, meizial zu mi bula awm tam te, kum upa lam te, nausen te, naupang lamah te, thil me, hnim/hlo me leh buh si etc, khawih nasa ho te, hnawmhnawk hal khu hip nasa te, chawkawng lam ulcer nei nasa ho te, hlo kah na tur, balhla ûmna tur atana  carbide hman chîng ho te, workshop a thawk te, tuibur leh sahdah hmuam nasa ho te, heng thosi hnawh darhna atana hman kan thil hal ṭhin te, insect killer hmang nasa ho zingah a rim hip lut nasa ho te, thlai rannung thahna hlo khawih nasa ho te hian he natna hi an nei awlsam bik em em a ni. Damdawi hmanga thlai kan sawngbawl nasat te hi a va ṭha lo tak em.

Natna Awm Chhoh Dan

  1. Meizial zu mi te, boruak khu leh bawlhhlawh leh chenna hmun vela bawlhhlawh hal khu hip hnem ten awmna pui benvawn (Chronic Bronchitis) an nei duh bawk.
  2. Chronic Bronchitis hi a lo benvawn tawh chuan thaw hah natna (chronic obstructive pulmonary disease (COPD),  ASTHMA)  ang te an lo nei zui ta ṭhin a ni.
  3. Miin vawi khat bronchitis a neih a, he natna siam thei ho hi a pumpelh chuan, he thaw hah natna hi a lo pumpelh thei dawn a ni.

Ngun takin ngaihtuah teh u

  • Hlawk lutuk kan tum vanga damdawi leh a behbawm kan hman nasat hian, a sawngbawltu lakah natna a siam thei a, a lo eitu pawhin a tuar bawk.
  • Rinawmna, taimakna a pawimawhzia hre thar leh ang u.
  • Kan inti fing em em a, mi zingah thil hre ber nih kan tum a, kan ṭawng zuap zuap a, kan tana pawi tur leh ṭha lo tur hi kan ngaihtuah leh mang si lo.
  • Damdawi (chemical) hi vawi-leh-khat-ah a effect a lang nghal lo a tam ber an ni.

Hetianga i awm chuan inentir vat tur

  1. I khuh reng a, i khak a lo tam em emin,
  2. I khua a sik a, i tlun bawk chuan,
  3. I khawsik a reh loh bawk chuan,
  4. I awm bâwr vel, naupangah pawh, thâwk zawnga ri ṭet ṭet a awm chuan.

Doctor-ten an Hriat Chhuah Dan

  1. âwm ngaihthlak hmangin
  2. x-ray hmangin
  3. khak exam hmangin
  4. etc.

Heng hmang hian doctor chuan i natna a lo hre thei dawn a, i damdawi tur a lo hre thei  bawk ang.

Inkai Chhawn Theih Dan

  1. Khuh leh hahchhiau, kut bal aṭangin,
  2. In fawh (kissing)  leh ei leh inna thleng leh no fai lo aṭangin,
  3. In chibai, inkuah aṭangin.

Fimkhur Dan Tur

  1. I fate leh nangmah pawh kut silfai ngun a pawimawh,
  2. Meizial zu mi te zingah leh mipui pun khawm tamnaah awm tlem rawh.
  3. Thil rim nâ, khu, mé khawih dawn leh mipui tamnaa i awmin hnar leh hmai khuh ṭhin rawh.
  4. Mi zingah mei zu khu luih luih suh.
  5. Naute i lawmin fawp kher suh, thâwk khum huam huam lo bawk la.


GILEAD THINGHNAI

Monday, January 17, 2022

Ka Mamawh Loh Thilte

KA MAMAWH LOH THILTE

1. Kuhva hi kan mamawh thil a ni lo. Kuhva khawr ei avanga cancer vei an hmu chhuak nual tawh kan ramah.
Nikhatah a tlem berah ₹ 5 i lo eiin, kum khatah ₹ 1825 man a lo tling hman a ni.
2. Vaihlo zial: kan mamawh thil a ni lo. Hei phei chuan chuap cancer, hrawk cancer, thisen cancer, lung cancer, etc, cancer chi hrang hrang a siam a ni. Nikhatah chawhrualin ₹ 5 man i lo zuk ni tin khan kum khatah ₹ 1825 man a lo tling hman a ni.
3. Khaini: kan mamawh thil a ni lo. Hei pawh cancer chi hrang hrang siam thei a ni. Chawhrualin nikhatah ₹ 5 man zelah kum khatah ₹ 1825 man a ni.
4. Zu: hei hi kan mamawh thil a ni lo. Cancer chi hrang hrang siam theitu a ni bawk a ni. Chawhrualin ni khatah zelah ₹ 50, kum khatah ₹ 10,950.
Khingte khi i tih kim vek chuan kum khatah ₹ 17,625 a lo ni. Kum 15-ah chuan ₹ 2,64,375 a ni hman ang.
I lo heh deuh phei chuan khimi let hnih pawn i lo hmang ral thei a, kum 15-ah ₹ 528750. I lakluh i ngaihtuahin i hmanna i hre chiang thei si lovang a, i lu hiat hiat pah khan kum 15 a vei meuh chuan ₹ 5,28,750 i hmang ral dawn a ni.
Tin, chhungkaw chhiatna a ni. Chhungkua hlim lohna, nupa nun a tikhawlo thei a, uirena a thlen thei bawk. Khing i mamawh loh thil i tih avang khian i zahawmna zawng zawng mi zingah i chan bakah i chhandamna chenin i chan phah thei dawn a ni.
Ringtule chu kan thianghlimin kan zahawm tur a ni. Sim ngai i neih chuan lo sim zel rawh, ka ṭhian duh tak. Krista hnung zuitute rahbi hmasa ber chu SIMNA hi a ni.

Hriselna & Damna 2021-12

Ei leh In leh Hriselna

Ei leh In leh Hriselna

Hriselna dan hi theih tawpin zawm zel i tum ang u. Taksaa awm kan nih tlat avangin hriselna dan kan zawm ṭhat leh zawm ṭhat loh azirin kan taksa hian a tlem atamin a rah kan seng ngei zel a ni.

Hriselna dan hre reng chung si a kan zawm ṭhat duh loh chuan, a rah kan seng a, natna kan tuar chuan ṭawngṭai vak mah ila,  Pathianin kan ṭawngṭaina chhangin thilmak hmangin a tidam chuang lo vang, tiin zawlnei chuan a lo ziak a ni.

Chuvangin tlem te te chauh a nia, tiin eiin hrisel lo chu i ei-in lo hram ang u. Eiin atana ṭha lote chu pawn lama eiin siamsa (preserved food leh ready-made food) reng reng te hi ei loh hram tum tur a ni. Hengte hi  Hmehhanna (Ajinomoto) te, rawng mawina hlo te, a tihtuina thil hrisel lo tak te, a vawn rei theihna hlo te, hmarcha hmuar tawh te, chhitui (hriak) hman tawh hnu te an lo telh ṭhin a, an chhuang ut bawk ṭhin a, chitui hman hlui tawh an hmang nawn a. Miten ei zawn hmuhna ngaihtuah ringawtin sum dawn nan an siam a. A eitute tan an ngaihtuahpui tawh chuang lo. A ei-intuten natna kan lo neihphah ṭhin a ni.

Kan hrawkkaa tui tihna chauh umin kan ei fo ṭhin a. "A chang chauhin, tlem te chauh alawm ka ei a," tiin kan ei ṭhin a. Mahse kum a lo vei tam meuh chuan taksaah heng thil ṭha lote hi a lo inkhawl khawm a, heng natna chi hrang hrang: tha na te, ruh na te, pan bawk te, hriatna thazam (nerve) leh thluak khawlohna te, thisen natna te, pumpui leh ril (digestive system) ṭhat lohna te, lung, thin, kal, hnute, chhul, ruh, tihrawl tih angah te natna mak pui pui leh Cancer te a lo awm a.
Damdawi kan lei a, kan ei leh a, doctor hnenah pawisa tam tak sengin, tha leh hun, rilru kan sengso leh ṭhin. A letin pawisa a pawi zawngin kan hmang tih kan inchhut ṭhin lo. Natna nei turin pawisain tur ṭha lo kan lei a, kan natna tihdam nan damdawi leh doctor inentir nan pawisa kan seng leh ṭhin.

 Tin, natna (hrisel lohna) hian eiin zawnna a tihnufual a, thlarau lamah pawh chak lohna leh Pathian tana rawngbawlnaah a tel tam theih loh phah a. A dam lo tan chauh pawh ni lovin, chhungte leh thiante thlengin a tul loah buaina, sum senna, tha leh rilru hahna  thlentuah kan ṭang leh bawk a. Nun hi a tinuam lo fo ṭhin.

"Tihdam Rawngbawlna," "Ei leh In atana Thurawn," tihte leh "Insumna" tih lehkhabute pawh Mizo ṭawnga lehlin-in a awmna a rei tawh a. Hriselna & Damna chanchin bu thla tin chhuak te pawh a awm a. Hengte hi i chhiar fo ṭhin ang u.

 Heng Pathian thurawn ṭha tak tak, tunlai khawvela doctor thiamte pawhin a ziak an chhiar a, an zir mup mupte hi, chhiar ṭha mang lova kan awm chuan channa nasa tak a ni ang.

Aw le, a sei leh tawh hle a, kan duh tawk leh phawt ang.
Vawiinah Lalpa nen i leng dun leh ṭheuh ang u. Hun hman nuam vek u le!

Wednesday, January 12, 2022

Theihai Hnah - Tinreng Damdawi

Maroa Tahan.

THEIHAI HNAH THINGPUI TINRENG DAMDAWI

MARCH 20, 2021 INRINNI
Thlai rah kan ei țhin zingah a hnah ei nachang kan hriat loh tam tak a awm. Chung zingah chuan theihai hnah pawh hi a tel awm e. Țhenkhat chuan a chawrno lai chuan kan ei țhin a, a hnah chang tawh erawh chu ei tinah kan tin lo a ni ber. Kawl chuan theihai hnah zikno hi tui sovah an thlak sawk a, bawl (သုပ်)-vin chawhmeh atan an hmang țhin.
Theihai hnahah hian a rah aiin taksa tana chaw țha (aliment) a tam zawk a. Theihai hnah hian Vitamin A, B, C leh Antioxidant a pai tam hle a ni.
Theihai hnah chu chhuma a tui in emaw, rawt dipin emaw an ei țhin a ni.
Theihai hnah hi thingpui fe aiah an hmang țhin a lo ni. An sawi danin America-ah chuan theihai hnah Ounce 2 hi 13$ a man a ni awm e.
• Zunthlum tan a țha.
• Thisen sang tan a țha.
• Lung țha lo tan a țha.
• Thawkna dawt fel lo tan a țha.
• Bawk leh cancer țhang lian tur a veng.
• Mita lung awm a tisawm thei.
• Pumpui na tan a țha.
• Irhfiak tan theihai hnah ro hala hipin a reh thei.
• Kang tan a țha.
• Bengkherh (earache) tan a țha.
• Taksa rihna a tihniam thei.
Google

Saturday, January 8, 2022

Nau Pai (Rai) Laia Ei Tur Ṭha leh Ṭha Lo

Nau Pai Laia Ei Tur Ṭhate

Pineapple is a safe, healthy choice during pregnancy. Someone might have told you to avoid this fruit because it may cause early miscarriage or bring on labor. However this is just a myth. There's no scientific evidence to support that pineapple is dangerous during pregnancy.
https://www.healthline.com>health>pineapple
Pineapple and Pregnancy: Is It Safe to Eat? - Healthline


Nau Pai Laia Ei Tur Ṭha Lote

  1. Ruih theih thil
  2. Zuk leh hmuam
  3. Caffein telna
  4. Vitamin A (nau a piangsual thei an ti)

Friday, January 7, 2022

THISEN CANCER

THISEN CANCER 
Dr. Dorris Lallawmzuali
Pathologist

Cancer zingah chuan thisen cancer hi tihbaiawm ber pawl a ni awm e. Kum 2000 chhung khan khawvel pumah mi 2,56,000 in an vei a, chung zing a mi, 2,09,000 te chuan an thihpui a ni1. Kum 2002 khan India ramah thisen cancer hi mi 1,20,603 velin an vei a. Mizoramah chuan thisen Cancerah pawh a rang chi kan tih (Acute Leukemia) bik hi mi 135 in 2005-2008 chhungin an vei a*, Mizo cancer vei zawng zawng zingah 2.8% a ni.

Engvanga hlauhawm viau nge ni?
Thisen cancer (leukemia) hi thling a thisen var (WBC, White Blood Cell) insiam diklo (Blast) vang a awm a ni. Heng blast te hi an nih tur ang a an than puitlin theih loh avangin thlingah nasa takin a pung a, taksa mamawh thisen timur dang insiam thei lo leh hnathawk thei lovin an siam a, an rawn luahlan thin a ni.
Thisen cancer hlauhawm zual bikna chhan tlangpui han tarlang ila.

Cancer, a intanna organ (taksa peng) zai thlak hlawk theih chi hi chu a zung nen a paih fai vek theih a nih loh pawhin, nasa takin a tai darh tur a veng a. Thisen cancer insiamna hi thling (bone marrow) a nih avangin cancer dang te, eg. hnute, pumpui, etc. te ang in a zai thlak hlawk ve theih loh a. Chemotherapy emaw bone marrow transplant emaw chauhvin enkawl theih a ni.

Thling a chak tak a insiam a nih avangin, thling a insiam ve tho, RBC (Red Blood Cell- thisen-sen), WBC (White Blood Cell- thisen var) leh Platelets (pem neih a thisen tikhaltu) te hi insiam thei lovin a nek chep a. Hengte hi taksa in a mamawh avangin damlo chu rang takin a chau nghal thin a ni.

Cancer dang aiin inven a harsa. Cancer tam tak hi chu chin tha lo vangte in a awm duh bik a. Entirnan, zu leh meizial te hian pumpui, chawkawng, hrawk, chuap leh cancer dangte a thlen a. Hepatitis B leh C vei te'n thin (liver) cancer an nei duh bik a. Sex hman hma/uar lutuk avangte in chhul hmawr cancer te a insiam a. Thisen cancer hi x-ray leh radiation dang hmuh nasat lutuk avang te, chemical thenkhat eg. Benzene, cancer damdawi vang te a awm thin ni a rinhlelh nimahsela, a tam zawk hi chu kan timur insiam fuh lo (genetic defect) avanga lo awm a ni.


Thisen cancer chi hrang hrang te
Thisen cancer hi chi hrang hrang a awm a. Mizoten a rang chi kan tih hi Acute Leukemia a ni. A muang chi leh rei tak dampui ve theih ho hi Chronic Leukemia, eg. Chronic Myelocytic leukemia (CML), Chronic Lymphocytic Leukemia (CLL), Chronic Myelomo-nocytic leukemia (CMML) leh a dangte a ni. A rang chi ho chanchin chauh hi kan thlir dawn a ni.
Acute Leukemia pawh hi chi hnih lian pui puiah then leh a ni a. Acute Lymphoblastic Leukemia (ALL) leh Acute Myeloblastic Leukemia (AML) te a ni. ALL hi chi 3 (L1-L3) ah then leh a ni. AML hi chi 8, (M0-M7) ah then a ni. Thisen Cancerah hian eng chi chiah nge a nih hriatchian a tul em em chhan chu a enkawlna damdawi leh a natna kalhmang inan loh vang a ni.


Thisen cancer lanchhuah dan te:
Kan sawi tawh ang khan, thling hian thisen a timur (cell) chi hrang hrang a siam a. RBC kan tih hian thisenzamah oxygen leh taksa mamawh dangte tisa hmun hrang hrangah a keng kual a. WBC kan tih hian natna hri a do ve thung a ni. Platelets kan tih te hian pem leh thisen chhuahnaah te pungkhawmin, thi chhuak pur pur tur a tikhal vat thin a ni. Thisen cancer cell te hi thlingah, heng taksa mamawh cell te aia chak hian an pung a, cell pangai hnathawh pawimawh tak tak hi an tibuai ta thin a ni. Chuvangin thisen cancer natna rawn lanchhuah chhan chu taksa in a mamawh cell te a tlakchham vang a ni ber.
1. Chauh ngawih ngawih leh dawldanna: RBC an tlem avangin damlo chu a dang bel a. A hma a harhvang thin tak kha tha tho lo leh chau ngawih ngawih in a lo awm ta thin a ni. Thawhah te pawh a nei thei a ni.
2. Khawsik: Taksa a natna dotu WBC an tlem avangin hrileng an vei hma a. Blast tam lutuk hrim hrim pawhin khawsik a siam thei bawk. Damlo chu a chhan ber hriat lovin khawsik a nei deuh reng thei a ni.
3. Taksa a duk ringawt leh thi chhuak: Taksa peng hrang hrangah, intihnat lai hriat si lovin duk rei rui a awm thin. Hei hi platelets tlakchham vang a ni. A chang chuan, ha hni, hnar leh ek thi te an nei thei bawk. Chi thenkhat (AML M5) chuan hahni vung a siam thei a ni.
4. Ruhna: Thling hi ruh chhunga awm a ni a. Cancer Cell-te an lo pun tak vakah chuan ruhna a siam thei a. Awm ruh (sternum) hi a na duh tlangpui bik.
5. Thal bawk: Cancer cell an tam viau chuan thal bawk a siam thei a. Thal bawk chhung a cancer cell an tam chuan damlo tan a tha lo hle a, a natna hi a chak zual tihna a ni duh hle.
6. Thin lian, la tla (splenomegaly) leh awm chhung (mediastinum) ah te pawh cancer hlawm hian bawk a siam thei a. Hetiang a awm chuan cancer chu a chak zual duh bik hle a ni.
7. Thluak lam buaina: Cancer cell te'n thluak lamah bu an khuar chuan dam lo chuan lu na, kaih leh chian loh ruaina te a nei thei. Hei pawh hi cancer chu a nasa hle tih hriatna pakhat a ni.
8. Kum: A tlangpuiin ALL hi kum 2 atanga kum 8 inkarah a tam ber. Kum 1 hnuailam leh kum 10 aia upateah hian a natna hi a chak lehzual bik a ni. Kum 30 leh 40 inkarah a tam leh bawk. AML hi chu puitlingah a awm deuh ber thung a, ALL ai pawh hian a rang zawk deuh thin.


Thisen cancer hriath theih dan te:
A chung a kan ziahte ang a i awm chuan doctor pan vat ang che. Doctor chuan uluk tak a a en hnuah che test chi hrang hrang tih tur a hrilh ang che.


Mizoram a test kan tih theih te tarlang phawt ila.
1. Hemogram: Hei hi thisen enna zing a kan hman uar ber leh tangkai ber pawl a ni. He test-ah hian thil chi hrang hrang en a ni.
-Hemoglobin(Hb): Hei hian taksa a RBC tam zawng a en a. Mipa hrisel pangai tak chuan Hb 13-18 gm% a nei thin. Hmeichhia erawh chuan 11-16 gm % a nei tlangpui. Thisen cancer vei Hb chu a hniam tlangpui a, a chang chuan 2 gm % chauh te pawh a ni thei.
-TLC(Total Leukocyte Count): Hei hi thisen var tam zawng sawina a ni ve thung a. Mi hrisel pangngai chuan 4000-11000 /cumm vel a nei a. Thisen cancer ah chuan TLC hi a sang em em a, 20,000-200,000/cumm te a ni thin.
TLC hi natna dang tam tak ah pawh a sang thei a - pun (infection) ah te, naupai te, exercise lak nasat te hian a tisang thei. Amaherawh chu, thisen cancer ang em em hian a sang ve ngai lo a ni.
Thisen cancer nei reng si hian TLC hi a normal emaw, 4000/cumm ai pawhin a tlem ve thei a. Subleukemic leh Aleukemic leukemia ti a vuah an ni. TLC normal emaw tlem emaw pawh nise, thlingah blast kan tih te hi hmuh tur an awm a, thisen pawnlangah an rawn chhuak tlem mai zawk a ni. Hengah hi chuan peripheral smear kha Pathologist in uluk takin a en a ngai a, thling test pawh tih a ngai thin.
-Platelet count: Mihring pangaiah chuan 150,000-400,000/cumm a ni thin.
50,000/cumm aia a tam chuan intihnat loh/pem loh chuan amahin thi a chhuak lova. 10,000-50,000/cumm inkar vel a a hniam chuan intihnat kher loh pawhin thi a chhuak ngawt emaw taksa duk emaw a awm ngawt thei.
10,000/cumm aia a hniam phei chuan pum leh rilah te, zunkawngah te thi nasa takin a chhuak a, thihpui hial a hlauhawm em em a ni.
-Peripheral smear: He test-ah hi chuan thisen far khat kha glass phekah nawr pherh a ni a. Chumi chu chemical hman tur bik a sawngbawl a nih hnuah enlenna (microscope) hnuaiah zirchian a ni. A chunga kan sawi tak te khi chu khawl leh hmanraw danga en theih a ni a. He test hi chu uluk tak a mit ngei a en a ngai. He test-ah hian kan sawi tak zawng zawng khi mit ngei a finfiah a nih bakah, blast awm zat kha chhiar a ni a. An zia atangin ALL nge, AML nge natna dang tih pawh zirchian thin a ni. TLC hniamah pawh blast a awm theih tho avangin he test hi a pawimawh em em. TLC sangah pawh cancer nge infection satliah vanga sang ti chiang bertu a ni.
2. Bone marrow examination: Thling test hi thisen cancer zawng zawngah tihnghal a tul kher lo va, a chi (type) chian nan leh damlovin treatment a lak hnuah a damdawi ngeih leh ngeih loh en nan te tih thin a ni. Hriauvin khelruh hnung lamah emaw, awmruhah emaw, naupangah chuan khup hnuaiah emaw thling hip chhuah thin a ni. A hlauhawm hmel aiin he test hi a na lutuk lo.. an ti tlangpui.


Mizoram a la tih ve theih rih loh te.
3. Cytochemistry: Hei hi chemical thenkhat hmanga thisen sawngbawlna a ni a, ALL leh AML hriatchian nan a tha hle. Aizawl Civil Hospital-ah pawh hetiang test hi tih ve theihna turin hmalak mek a ni.
4. Immunophenotyping: Hei hi thisen/thling khawl a enna a ni. He khawl hian eng thisen cancer ber nge tih a chian thei. Mizoramah he test hi kan la ti thei ve loh avangin, a tul dan a zirin phaiah thawn thin a ni.
A enkawl dan tlangpui:
1. Chemotherapy: Phase hrang hrang in enkawl thin a ni. Induction phase an tih ah hian blast awm zawng zawng kha thah tum a ni a, cancer damdawi chi 3 vel hman a ni tlangpui. Thlinga blast an thah rem duak hnu hi chuan cell pangngai te a rawn insiam leh ta thin. Intensive phase ah hian damdawi chi 2 emaw chi 3 emaw in enkawl leh an ni a, cancer cell lo let leh tur kha lo venna a ni. Maintenance phase ah hi chuan nitin emaw kar tin emaw damdawi pek an ni a. Kum 2-3 te hetiang hian enkawl zui an ni. Kum 3 aia rei cancer a rawn let loh chuan dam ang a ngaih an ni. Chemotherapy hian blast bakah cell pangngai a thah ve tho avangin dam lo chuan side effect tam tak a nei thin a; khawsik, chauh ngawih ngawih, luak chhuak leh chaw ei tui lo, sam tlakawlh, etc. te hi a hnathawh lanna tlangpui a ni.
2. Radiotherapy: Hei hi khawl hmanga damlo hemna a ni. Mizoramah chuan Zemabawk, Aizawlah a khawl hi bun a ni. Thisen cancer bikah hi chuan hman a nih tho rual in chemotherapy aiin a tangkai lo zawk. Cancer thluak leh tilmu lam a tai darh vennan leh enkawl nan te, bone marrow transplant tih hmaa blast tam thei ang ber thah nan te hman a ni tlangpui. Hei pawh hian side effect tam tak neiin, chauhna te, hemna lai vun na te, sam tla te a siam ve thei.
3. Bone marrow transplant: Damlo chu chemotherapy emaw radiothe rapy a enkawl a nih hnu in, a taksa a blast a tlem ber laiin midang (allogenic) emaw a ma (autologous) thling emaw chu amahah dah a ni a. Chu thling, blast nei lo chuan thisen a cell chi hrang hrang te rawn siam tur a beisei a ni. Bone marrow transplant hi thil awlai lo tak a ni a, khawl tha mai bakah hmun thianghlim lutuk te a ngaih avangin Mizoramah tihtheih a la ni ve lo.

Top of Form

Source: https://health.mizoram.gov.in/page/thisen-cancer

IMITINEF MERCINET - Thisen Cancer Damdawi

"IMITINEF MERCINET" hi thisen Cancer damdawi chu a ni.

YASHODA Hematology Cancer Institute, Pune-ah a thlawna lak theih a ni (Free of cost).

ADDRESS:  
Yashoda Hematology clinic. 109,  Mangalmurti complex, Hirabag Chowk,
Tilak Road,
Pune-411002.

Phone:
020-24484214 or 09590908080 or 09545027772 or visit www.practo.com for appointment.
XXX



MIPA CANCER VEI TAMNA BER MIZORAM

MIPA CANCER VEI TAMNA BER MIZORAM

___________________
24-05-2016
TheAizawlPost::::

Cancer data thar ber tirhchhuahah Aizawl chu mipa cancer vei tamna ber niin Papumpare, Arunachal Pradesh chu hmeichhe cancer tamna ber a ni thung. Northeastern States chu a tlangpuiin cancer vei tamna sa tih hriat a nih tho rualin data thar bera a landan ang chuan khawvelah pawh cancer vei tamna berte zinga mi an ni ta a ni.

'Tobacco hluar lutuk chu North-east a cancer tam chhan a ni. North eastern state hi khawvel huap pawha cancer vei tamna ber an ni ta. Pumpui cancer chungchangah hian Chennai hi pumpui cancer vei tamna ber anga kan hriat thin a ni a, chu chu Aizawl kan chhinchhiah ve loh hma a ni a. Aizawl kan chhinchhiah ve tak chinah Chennai let 10 in pumpui cancer vei an tam zawk' tiin Dr G.K. Rath, chief of the Nantional Cancer Institute chuan a sawi.

Lung cancer hi mipa ah a hluar hle a, hmeichhe lamah hnute cancer a hluar chho zel niin tarlan a ni bawk. Kum 2016 thlengin cancer vei 14.5 lakhs awm tawhin kum 2020 ah chuan 17.3 lakhs vel a nih rin a ni a. Cancer vanga thi chu 7.36 lakhs awm tawhin kum 2020 ah chuan 8.8 lakhs a kai rin a ni bawk.

Heng data te hi Indian Council of Medical Research (ICMR) te tihchhuah niin Population-Based Cancer Registry (PBCR) programme atanga an lakhawm a ni.

'He data hmang hian ruahmanna leh health care services tha zawk kan siam theih phah dawn a. North east a cancer hluar lutuk pawh hi nasa zawka State a inrawlh nan hma kan la dawn a ni' tiin Dr. Soumya Swaminatham, Director-general, ICMR chuan a sawi.

Cancer hluar deuh sawiin - pumpui 7.6 per cent, prostate 7 per cent, oesophagus 6 per cent leh brain 5 per cent te mipa lamah a ni a. Hmeichhe lamah chuan hnute cancer 27.5 per cent, cervix uteri 12.3 per cent, ovary 5.3 per cent, thyroid 4 per cent leh mouth 3.9 per cent te a ni.

Hei bakah hian mipa lamah colon cancer leh hmeichhe lamah cervix uteri cancer chu a hluar tih hriat bawk a ni a. Hmeichhia ten meizuk an uar tak em avangin lung cancer a hluar chho, tiin Dr. Rath chuan a sawi bawk.

KIDNEY (kal) cancer

KIDNEY (kal) cancer
.... ve thung aw tun tum chu. He natna hi a chhan tak hmuhchhuah chiah ala nilo!!! mahse mipa kum35-75 inkarah a tam ber. Ka sawi leh dawn, meizuk nasat avangte, sa ei hnem te, savun ( leather) siamna hmuna hnathawkte, chemical cadmium leh sweets kan ei thin tithlum theitu Saccharin te hi puh ber an ni. Kal (KIDNEY) na reh theilo te, a khat tawka zun thi te, kal vung thin te i neih chuan CANCER a ni thei. A chang chuan BP sang ang te in, zawi ngawih ngawih ang te in a langchhuak thin bawk. Hetiang anga inrinhlelhna i neih phawt chuan in ENTIR vat ang che

https://www.facebook.com/groups/152776114793402/permalink/483400728397604/


HNUTE CANCER

HNUTE CANCER SIAM-TU

NULA/ HMEICHHIA TE TAN FIMKHUR A ȚUL

Edward Cl Mawia

Hnute Bawm/Kawrhnuai (Bra) hian hnute cancer a siam theih avangin fimkhur mai ni lo thianghlim tel pawh a ngai hle ang. Khaw te-ah chuan sum harsat-na vangin pahnih thum vel lek an nei a, an hak thleng an hak thleng a, chutiang chuan thla chauh pawh ni lo a kuma hmang te pawh an awm.

 

Hnute bawm (Bra) chhunga thildup (puff) hian tui leh kan thlan a zuk (absord) țhin a, a tuam tu puan chu ro mahse a chhung lama Puff-ah erawh chutiang a ni kher lo. A rei deuh chuan patek (moss) a siam chhuak a, chu patek chuan Mushroom /Fungus (pã) a siam chhuak  ve leh țhin.

 

Mushroom han tih hian tuna kan ei ang chi ang ni lovin mit lawnga hmuh theih si loh a ni a. Chu chu a ni natna hlauawm tawpkhawk chu. A hlauhawm dan hi ka sawi fiah ve thiam lo, mahse hlauhawm tak a ni. Ka sawi hlauhawm thiam lo hi pawi ka ti, mahse i lo fimkhur hram dawn a nia.

Edward Cl Mawia

________

Hnute Cancer (dah belh leh tur)


A test theih dan: TRIPPLE ASSESSMENT hmangin hnute cancer hi a test theih ani:
1. Clinical examination: hnute chhunba 'bawk' nazawng hi ani kher loa,amaherawhchu he 'bawk' hi cancer ani em tih finfiah hma chu cancer anga ngaia enkawl tur ani. Chuvangin hnutea 'bawk' awm reng2 chu DAKTAWR entir vat tur. Daktawr chuan tha tak leh kimchang takin alo check ngei2 tur ani.
2. Ultrasound emaw Hnute X-ray/ Mammography(upa lam deuh tan) lak ngei tur ani. He test hmang hian hnute chhungah 'bawk' a awm ngei em tih a tilang thei dawn ani.
3. FNAC(Fine Needle Aspiration Cytology) / Core-Cut Biopsy hmangin hnute chhunga bawk awm chu cancer ani nge ni lo tih leh cancer a nih chuan eng ang cancer nge a nih bakah eng ang dinhmunah nge a awm tih a hriat theih ani.
Tichuan, cancer ani ngei a ni tih chian hnu chuan heng a hnuaia test te hi tihtur ani bawk:
1. Awm X-ray: chuapah alo kai tawh nge la kailo en nan leh chuapah natna dang a awm tel em tih finfiah nan.
2. Isotope Bone Scan: Ruh ah alo kai tawh nge kailo en nan.
3. Thisen test
4. Liver Function test: thinah alo darh tawh em tih leh thin eng ang dinhmun nge a nih hriat atul bawk ani.
5. Estrogen Receptor(ER) leh Progesteron Receptor(PR) test: hei hi hormone damdawi ahman theih dawn nge dawnlo tih test na ani.

https://www.facebook.com/groups/152776114793402/permalink/475571242513886/

Hnute cancer hi hnute veilamah a awm duh zawk a,tin,hnute-a bawk(hard/ruh) awm te,vung te,chuar te,khuar awm te,a vun rawng inthlakte(asen in emaw),thak reh theilo te,khawih zawnga na te,hnute hmur atanga hnai ang deuh rawn chhuak te,hnute hmur tlum lut te i neih chuan Hnute Cancer inei thei. I pi,i nu,i unau dangte emw hnute cancer vangin an boral twh nih cuan,i neìh theihna CHANCE asang hle ! Tin,taksa peng danga Cancer nei twh te,thanthi nei hma ltk te,thi hul har ltk te, fa hringlo,kum30 hnua fa pakhatna hringve chauh te,kum50 chunglam ten Hnute Cancer an nei duh bik
Hnute Cancer kan sawi hian,hmeichhia niturah kan ngai ani mai thei a, mahse MIPA HNUTE CANCER pawh a awm ve tlat!

https://www.facebook.com/groups/152776114793402/permalink/475846435819700/

___________

(October thla hi hnute ngáwt veite puala serhhran (Breast Cancer Awareness Month) a niin he natna veite pual hian hun hman thin a ni. He hun denchhen hian hnute ngáwt vei mek leh Mizo mimir tan pawha thil tangkai a nih beiseiin he thu hi ziah a ni).
 
Hnam tlem tê kan ni nâa Mizo-te hian ngáwt(cancer) hi kan vei nasain min tibuai bertu leh thihna thlen tam bertu a ni kan ti thei hial awm e. Mizorama ngáwt vei zinga thahnem tak(11.2%) hi hnute ngáwt vei an ni a, hmeichhe ngáwt vei zingah a tam palina a ni.
 
Hnute Ngáwt chu eng nge ni rêng?
 
Hnute ngáwt hi hnute tîsa mür(cell) taksa khawlina a thunun theih loha lo thang a, lo pung ta hluaiin báwk a siam hi a ni. Mür laimu, mürmu (nucleus) chhunga awm, mihring min timihringtu leh kan tîsa thanna thununtu, 'gene' tia kan hriat lo inthlakdanglam (mutate) avanga ngáwt hi rawn insiam a ni. Gene hian kan tîsa mür(cell) tin hi a thununin a upa deuh chu a tawktêin a tharin a thlak zel thin. Gene inthlakdanglam a lo awmin thunun rual lohin kha tîsa mür kha a lo púng a, báwk a insiamin ngáwt(cancer) kan vei ta thin a ni.
Hnute hi tîsa chi hrâng hrângin a siam a:     
1. Gland(Hnute bê) : Hnute tui siamtu     
2. Duct(Hnute dáwt) : Hnute tui, gland atanga hnute hmüra petu     
3. Fat(Thau) : Hnute pianphung siamtu leh timawitu     
4. Fibrous connective tissue (Duar) : Hnute tîsa phuarkhawmtu     
5. Skin(Vun) : Hnute tîsa tuamkhawmtu leh khuh mawitu
Héng hnute tîsa hrâng hrâng atang hian ngáwt a insiam thei vek a, gland leh duct atanga insiam hi a tam ber chu an ni. A awm tanna tîsa azirin ngáwt awmdan leh zia pawh a dâng thei thin.
 
Hnute Ngáwt awmtir theitu (Risk Factors) :
 
Chi hnihin a then theih - Thunun theih leh Thunun theih loh.
Thunun theihte:     
1. Nau pai danna damdawi (Estrogen) : Nau pai leh hnute insiam nana dawihlo(hormone) pawimawh tak pahnih 'estrogen' leh 'progesteron' te hi hmeichhe chi bawm (ovary) hian a siam chhuak a, heng dawihlo chihnih inlumlet hian thi neih dân leh hmeichhe naupai kawngah kawngro nasa takin a sú a ni. Estrogen hi hnute than nân a pawimawh a, rei tak thisena a châmbân chuan hnute ngáwt a thlen thei thung. Naupai danna damdawi (oral contrceptive pill) pawh hetiang dawihlo tho hi a nih avangin a hmáng reiho zingah hnute ngáwt hi a awm duh bika ngaih a ni.     
2. Thau lutuk leh rih lutuk : Hmeichhe thau deuh pawh hi an thisenah dawihlo 'estrogen' a sân thin avangin hnute ngáwt an vei duh bik, upat lam thi hul hnuah a ni zual.     
3. Ei-in (Diet) : Zirmi(researchers)-te chhut dânin sa thau leh ke pali nei sa(red meat), thil rep(meia ur ro) ei nasáte hian hnute ngáwt an vei duh bik. Heng chaw thau pai tam lo, thei leh thlai tharlâm ei tâmte hian an vei tlem deuhin an ngai.     
4. Taksa sawizawi (Exercise) : Hunbi neia taksa sawizawi leh chet(nitin minit 45-60 tal) hian hnute ngáwt vei lo turin a pui theia ngaih a ni.     
5. Zu (Alcohol) : Hmeichhe zu in thin hian hnute ngáwt an vei hma bawk. Zu hian thin hnathawh a tibuai a, chu chuan 'estrogen  metabolism’ a tibuai theiin thisenah estrogen a lo sân phah thin avangin hnute ngáwt a awm hma.     
6. Meizûk (Smoking) :  Meizûk leh vaihlo hman thin chi hrang hrang hian taksa hmun dang ang bawkin hnutêah pawh nghawng tha lo a nei thei.     
7. Lungkham ngah (Sress & anxiety) : Vei neih rûn leh rilru hahte hian hnute ngáwt an vei hma bik an ti tlat bawk. Rilru engthawl takte hi an taksa raldo khawl (immune system) a chak bik avangin ngáwt leh natna dâng an vei mawh niin mi thiam ten an ngai. Tawngtai leh rilru sawizawina dângte pawh hi a tangkai thei niin an sawi.
Thunun theih lohte:     
1. Hmeichhia (Gender) : Hmeichhia ten hnute ngáwt hi an vei tlángpui, mipa tán vei ngai loh chu a ni bik lo. Hmeichhiaah hian dawihlo estrogen leh progesteron-te hnathawh a inlumleh nasat bik vanga hmeichhiaten hnute ngáwt hi vei tam bik niin mi thiamten an ngai.     
2. Kum upa ( Age) : Ngáwt dang ang bawkin hnute ngáwt pawh hi kum a tam chuan vei a awl bik. Hnute ngáwt hi hmeichhia kum 30 leh kum 39 inkârah mi tlemte, 0.44 % chauh vei mai thei dinhmunah an ding a, kum 60-ah chuan 43.5 % lai vei hlauhthawnawm an ni thung.     
3. Hnam leh Chi (Race) : Mingo hmeichhiate hian mihâng leh Asia mite aiin hnute ngáwt hi an vei tam zawka ngaih a ni.     
4. Chhungkuaa vei awm (Family History) : I chhungkhat hnaivai zinga hnute ngáwt vei an awm a nih chuan nang pawhin i vei ve mai a hlauhthawnawm thei.     
5. Inhem (Radiation therapy) : Ngáwt chi dang avanga awmbawr hem (RT) lo tawk tawhte hian hnute ngáwt hi an vei duh bawk.     
6. Thisena Estrogen awm rei : Nau pai lova lengtûl te, hmeichhe thi nei hma bik te, upat hnua thi nei rei/hul harho (late memopause) - te hi an thisenah Estrogen a tam rei bik avangin hnute ngáwt hi an vei duh bik bawk.
 
Hnute Ngáwt chu engtia hriatchhuah nge?
 
Hnute ngáwt hi hriatchhuah hmâ chuan enkawl dam harsa lo tak a ni. Chuvângin inrinhlehna nei emaw, inringhlel lem lo pawh kum upa lamah chuan inentir fo hi thil pawimawh tak a ni, kum khata vawikhat tal inentir a, mamogram screening neih thin a tha. Mahnia in ekzam thiam pawh a tangkai thei hle bawk. Doctor ekzamna atang leh mahnia inekzam atanga rinhlelhawm a awm chuan X-ray, mamogram, CT/MRI/Ultra sound scan-te hmangin a báwk lendân leh a darh tam dân a hriat theih. A báwk atanga tîsa them lak(biopsy) a, enlennaa enin ngáwt a ni ngei tih finfiah thin a ni.
 
Hnute Ngáwt Enkawl Dân:
 
Enkawlna hi a báwk len dân leh a darh zau dan azirin a dang thei. Hnute ngáwt hi zai(surgery) hmanga enkawl phawt a, damdawi(chemotherapy) emaw hem(radiotherapy) emaw hmanga enkawl zui leh thin a ni ber, damdawi leh hem hman kawp ngai pawh an awm thei bawk.
 
Hriattûr pawimawh:
 
Hnute ngáwt laka i him theih nân a chunga kan sawi ngáwt awmtir theitu(risk factors), zinga thunun theihho lakah khian inthiar fihlim hrâm tum ang che. Ei leh inah fimkhur la, vaihlo leh zû lakah inthiarfihlim la, i taksâ rit lutuk tur véng uluk la, i taksa sawizawi thain a tawk chauhin che (exercise & physical activities) thin bawk ang che. Nau i neihin a rei thei ang ber i hnute tuiin naute chu i châwm thin bawk dawn nia (nau hnute pe lai nute thisenah hian estrogen a hniam). Kum 40 chunglam leh hnute ngáwt vei mai thei mi(risk group) i nih chuan kumtin doctor bula screening neih thin a tha.

(Lalsiampara Sailo - Health Care Centre:  Mizoram)

Zawnawlna

En A Nih Zat