Thu Zawnna (Post-a mi)

Monday, May 30, 2022

Zawng Hri

Zawng Hri Vei Lo Tura Inven Dan

  1. Kut kawr bun lova ransa khawih loh tur
  2. Rannung thi khawih loh tur
  3. Hri kai nia rinhlelh ran na chu a hranga dah tur
  4. Ni tin inbual fai tur
  5. Sahbawn nen kut fai taka sil ṭhin tur
  6. Taksa ven ṭhat tur

Zawng hri kai lan chhuah dan

Pox an tih, hnai la tur ang chi nen a inang.
Zawng hri hi kai aṭanga ni 7-14 inkarah a lang chhuak ṭhin a, ni 5-21 inkara lang chhuak pawh a awm.

Hri lan tak tak hmaa awm dan

  1. Khua a sik
  2. Lu a na a, ruhchang a na bawk.
  3. Lungphu a rang a, an hah ṭhin.

Bawl Lan China awm dan

  1. Khua a sik aṭanga ni 1-3 chhungin bawl a rawn lang ṭan.
  2. Bawl chu hmai aṭanga inṭanin taksaah muangchangin a darh ṭhin.
  3. Vun rawng a danglam.  
  4. Bawl sep sep a pan ṭan.
  5. Bawl pan aṭangin tui fim a lo chhuak.
  6. Hnai ṭhoh angin a na.

Zawng hri hian ni 14 aṭanga thla 1 chhung a awh thei. Chumi hnuah muangchangin a rawn dam ṭan.

Ram dangah chuan thihpui an tlem tih hriat a ni. 


Chuap Ṭhuah Faina - Uifawm Ring Ruh Hnah

- Maroa Tahan

Meizial zu mek leh lo zu tawh tan - chuap ṭhuah faina ṭha chu, 'Uifawm ring ruh' hnah chhum tui in a ni.

  1. 'Uifawm ring ruh'  hnah gram 75 chu fai taka sil tur.
  2. Tui no beng nei lian no 3 (1.5 liter) nen chhum a, no 1 (500 ml) (liter chanve) bang tura chhum so bawrh bawrh tur.
  3. A ṭul chuan thlit fim tur.
  4. Dah daih hnu no khat (500 ml) chu ni khatah in zawh tur.
  5. A zawnin ni 5 in tur.

Chutiangin, a zawna ni nga in chuan meizial khu, inṭing anga dum khak, chuapa bet tlat tawh kha a khawk ang a, a ṭhuah fai thei a ni. Ni sawm chhung in theih chuan a ṭha lehzual.

Chuap a fai chuan thawk a nuam ang a, kan harhvang sawt dawn a ni.

Chuapa pan awm, chuap TB veiten thla khat aṭanga thla thum chhung an in chuan, na a ziaawmin a dam hlen thei a ni.

'Uifawm ring ruh' hnah chhum tui in hian ṭhat lohna dang a thlen thei lo va, chuap ṭhuah faina khuarel damdawi ṭha tak a ni.

Saturday, May 28, 2022

Changkha Rah Sawr Tui Ṭhatna


Ei leh in lama a hlutna

Changkha rah hian calorie a nei tlem hle. Mahse, chaw ţha hlu tak tak a pai tam hle thung a ni.
  • Vitamin B1, B2 leh B3
  • Vitamin C
  • Magnesium
  • Folic acid
  • Zinc
  • Phosphorus te a pai a ni.
Magnesium leh fiber a tam hle. Iron leh beta-carotene a tam avangin parbawr (cauliflower) aiin a let hnih zetin a ţha zawk. Calcium awm zat chu spinach (ဟင်းနုနွယ်) [JF-a Dictionary-ah chuan anţam ang deuh thlai hnah hel ei chi a ti], aiin a let hnihin a pai tam a, potassium awm zat chu balhla (banana) aiin a let hnihin a pai tam bawk.
Changkha rah hian thisen thlum a tih hniam theih thu an sawi a, chu bakah, insulin ang chi compound polypeptide P an tih awm chu zun thlum vei ţhenkhat tan a ţangkai hle tih hmuh chhuah a ni bawk.

Hriselna atana a ṭhatna

1. Thisen harsatna
Changkha rah sawr tui hi thisen bal avanga pan leh thak tih damna atan a ţangkai hle. A tharlam sawr tui leh serte (lemon) tui pawlh a, ni tin kaw ruah laia zawi zawia in chuan thla 4-6 hnuah nasa takin hmasawnna i hmu ang.
2. Tuihri (cholera) natna
Tuihri (cholera) vei ţan tirh lamah changkha rah sawr tui fiante hnih leh purun sen tui fiante hnih, serte (lemon) tui fiante khat chawhpawlh, in ţhin tur a ni.
3. Zun thlum natna
Changkha raha awm insulin hian zun leh thisenah thisen thlum tih hniam theihna a nei a. Thisen insulin level a ti sang lo va; mahse, glucose nasa takin a tisang thung.
4. Energy hmanga chakna
Changkha rah tui ei fo hian chakna leh hriselna a tichak a ni. Tui takin mi muthilhtir thei a ni.
5. Mit lama harsatna nei tan
Changkha rah hian beta-carotene leh nutrient dangte a pai tam a, chu chuan mit lama harsatna a veng a, mit a ti ṭha bawk.
6. Zu in tan
Zu in enkawl nan changkha rah tui hi a ţha hle. Zu vanga thin natna thleng tur a veng a, thin a tifai a, a ti thianghlim bawk.
7. Immune system ţha tak a ni
Changkha rah tui hian immune system a ti chak a, taksain natna a do theihna a ti chak bawk.
8. Hemorrhoid (လိပ်ခေါင်း) natna vei tan
Butter nen changkha rah tui fiante thum chawh pawlh a, bawng hnute no khat nen kaw ruah laia zing tin in chuan thla khat hnuah i rilru a hahdam ang. Hemorrhoids a na a nih chuan changkha zung chu den sawma tai na, hemorrhoids (လိပ်ခေါင်း) chungah hnawih tur a ni.
9. Vun natna khirh tak tak
Changkha tui ei fo hian vun hliam leh fungal vun natna dangte a ti ziaawm thei a ni.
10. Thawkna dawt lama harsatna nei
Khawzu no khat leh changkha tui thar ounces hnih chawhpawlh in chuan asthma tan a ţha. Thawkna lam natna, thawkna dawt vung ang chi te a ti reh thei.

Fimkhur tur:

Zun thlum vei, anti-diabetic damdawi ei ţhin i nih chuan changkha tui i ei hmain doctor rawn hmasa phawt ang che.
Hmeichhe naupai chuan changkha rah ei tam loh tur a ni.
Lak chhawn: WhatsApp aṭangin.

Wednesday, May 25, 2022

Buarze Damdawi

 


Damdawi hmanna te

  1. Pem,  pan leh panchhia damtheilo: ahnah hring densawm/nuaisawm hnawih atha.
  2. Luphut: ahnah densawm tuisawrin lu chi tih huha nuai darh vek tur. Lu lei thleng ngei turin..
  3. Buarze hnah densawm tuisawr or chhum tuihang or ahnah haua ei mai chu heng atan hian atha:
  • - santen leh santen benvawn
  • - pumpui chaklo,  pumpuina/lawng
  • - thinna
  • - thawchham/ thawhah
  • - cancer
  • - Ngawr (TB)
  • - mitliam (jaundice)
4. Uithak/thaksip/ vunthak: ahnah densawm tuisawr hnawih atha.
5. Ran pan : ahnah pehtira hnawih atha. A pan chu alung hial tawh anih pawhin a lung chu athi nghal mai.
6. Mipat hmeichhiatna: mipa kum 40 chunglam mipat hmeichhiatna lama chak tawhlo tan ahnahhi pa 2 zelin nikhatah vawi 2 thla hnih chhung ei in chakna thar an nei leh thei.
7. Tai piles thalo tan ahnah pahnih nitin vawi hnih thlathum chhung ei atha.

Tuesday, May 24, 2022

Kal Natna & Zunkawng Ṭha Lo

 Kal Natna leh Zun-kawng Thalo – Inven dan leh Enkawl dan:

Sam 139:14 Hlauhawm tak leh mak taka siam ka ni si a

(He thuziak hi kan hriatna tizautu chauh a ni a, natna neite chuan daktawr an rawn ngei zawk tur a ni e)

Kal hi mihring taksa peng pawimawh tak mai a ni a. A pianhmang chu bean ang hi a ni a, mi pangai chuan kal pahnih kan nei a, kan taksa chhungah veilam leh dinglamah an awm. Kan thisen tithianghlimtu leh thisen a bawlhhlawh awm paih faitu ber a ni.

Thisen a thlifim a, taksa atangin “zun” angin chung bawlhhlawh awm chu a paih chhuak a, thisen thianghlim chu kan lung (heart) ah a pe let leh thin a ni.

Mipa leh hmeichhia hian kal leh zun-kawng (urinary system) kan nei inang a, a danglamna chu hmeichhia in mipa aiin urethra (phing atanga zun chhuahna tur) an nei tawi zawk hi a ni.

Kal (kidney) hian thisen tihthianghlim hna a thawh mai bakah hengte hi a thawk tel a ni: taksaah tuiril awm zat tur a vawng a, minerals kan taksaa awm zat tur a vawng bawk a, blood pressure (BP) vawngtu a ni bawk a, ruh (bone) hriselna a vawng tha a, tin, thisen (RBC) siam puitu pawimawh tak a ni bawk.

He taksa peng pawimawh tak hi a thatloh chuan thihna hial thlen theitu a ni.

Kal (kidney) natna thlen thei langsar zual chu hengte hi an ni:

  1. Zun thlum (Diabeter mellitus type 2)
  2. Thisen sang (Hypertension)
  3. Natna hrik chi hrang hrang
  4. Lung (stone/calculus)
  5. Pianpui (congenital)
  6. Kal natna leh

Zun-kawng ṭha lo langsar zualte, inven dan leh enkawl dan te chu:

Zawn kawnga hnai awm (Urinary Tract Infection) – khawsik, tlun, zun zawnga na emaw sa (burning sensation), lu na angin a lang chhuak thin a.

Inven leh enkawl dan tlangpui :

  1. Tui in tam
  2. Insilfai that – a bikin hmeichhiaah pawimawh hle a, nupa nun hman zawha UTI nei zel te an awm thin bawk a, mipate pawh insilfai that hle tur a ni.
  3. Damdawi – Antibiotics hi mahni thu a ei ngawt hi a thalo a, khawsik, tlun leh luna a awm chuan daktawr rawn vat zawk tur a ni e.

Mipa aiin hmeichhia UTI vei an tam zawk a, chhan tam tak zinga pakhat chu urethra an nei tawi zawk hi a ni.
Kal a lung awm, Zun kawnga lung awm –
Kal leh Zun kawnga lung awm hian na leh harsatna dang a siamloh chuan, hre lovin kan lo pai reng thei.

Lungte chu zun kawng (ureter) a thlen thlakin na (pain) nasa tak a thlen thei a. Kawng na, tai na leh pumna angin a awm thin. Hetiang na hi Renal colic an ti a; renal colic danglamna chu na a chhuah laiin a na lutuk a patling pawh thlan a tla bawrh bawrh thei hial a, mahse na a reh chuan awihawmloh loh khawpin a reh hmak lawi si a ni.

Harsatna a thlen theih dangte chu: 

Zun kawnga hnai awm leh a kaihhnawih (khawsik, lu na, tlun), zun a thisen awm, luak chhuak, luak, zun rawng leh rim diklo, zun sek ngai, tum khata tlemte chauh zun chhuah tur awm.

Tui thianghlim in tam hi a venna pawimawh hmasa chu a ni a, harsatna a siam chuan daktawr rawn vat tur a ni e.

Kal vung (hydronephrosis)

Kal atanga zun chhuahna daltu a awmin kal hi a vung thin.

Kal vung siam thei langsar ber chu lungte  (calculus) a ni.

Hemi bakah hian zun kawng (ureter) ah hliam a awm a, a damna hnu serin zun kawng a tizim emaw a tiping thei bawk.

Zun kawng (ureter) chhungah emaw bulah cancer vanga bawk (tumour) in zun kawng a nek chep chuan kal vung a siam thei.

Mipaah chuan prostate vung (benign prostatic hyperplasia) in a dal thei a, hmechhiaah chuan rai laiin naupaiin zun kawng (ureter) a delh palh thei a, nau neih inhliamna avangin zun kawng a tizim emaw tiping thei bawk.

Tui in that chuan heng natna te hi a tam zawk chu pumpelh theih a ni.

Kal vung chu a vunna chhan zawn chhuah hnua enkawl mai tur a ni a, hemi tur hian Surgeon rawn tur a ni e.

Chronic Kidney Disease (CKD) :

Kal thalo benvawn

BP sang leh zun thlum hi CKD tam zawk thlentu a ni

Polycystic kidney disease hi pianpui kal natna CKD thlentu a ni bawk

Glomerulonephritis hi kan taksa in kan kal (kidney) hi a hmelma emaw ti a a beih chiam (autoimmune reaction) vanga awm a ni a. CKD a thlen thei.

CKD hi tihdam theih tawhloh kal natna a ni a; ei leh in fimkhur te, taksa sawizawina (exercise), ruihhlo nghei, damdawi leh dialysis hmangin enkawl theih a ni a.

Kal thlak (kidney transplant) hmang pawhin a enkawl theih a ni.

Kal lam natna langsar zual dangte :

  1. Kidney failure
  2. Pyelonephritis
  3. Acute Nephritis
  4. Nephrotic syndrome

Kal thalo lan chhuah dan chi hrang hrangte:

  1. Chau ngawih ngawih (Fatigue)
  2. Vawt ti, tlun (chills, rigor)
  3. Tawite kal pawh hah hma em em
  4. Luhai, chau
  5. Hriatrengna thalo
  6. Vun hnuaiah thak (itching)
  7. Ke leh kut vung
  8. Hmai vung, bawr
  9. Ka tui lo
  10. Ka/thaw rim tui lo
  11. Pum nuamlo, luak chhuah, luak
  12. Zun chhuak si mahse zun tur nei mang lo (a far fep fep chauh)
  13. Zun paw emaw phuan
  14. Zun rawng inthlak: uk, sen, nawinawk rawng
  15. Zun chhuak harsat, san vak ngai

Kal leh zun kawng (Renal system) hrisel tak neih theih dan tlem azawng:

  1. Tui in that
  2. Chaw (food) hrisel tak ei
  3. Taksa sawi zawina hun insiam
  4. San zawng nena inmil rih zawng neih
  5. Zan mut that
  6. Mei zukloh
  7. Zu in loh
  8. Zun thlum, thisen sang leh lung natna enkawl ṭhat
  9. A hun taka doctor rawn.

----------xXx----------

Hriselna & Damna - Editorial (2021-10)

Khawvel kan awm chhung chuan atu te mai pawh hian kan dam khawchhuah theih nan kan hma zawn theuha awm “kan mawhphurhna hrang hrangte hlen turin kan thawk tlang vek ti ila kan sawi sual tam pui awm lo ve. Ṭan kan lak dan leh kan theihna chin erawh a inchen vek thei lo a, amaherawhchu heng zawng zang lo thlen theihna tur atana pawimawh hmasa ber chu HRISELNA LEH DAMNA hi a ni.

Hriselna leh damna ṭha nei tur chuan thianghlimna kawngah ṭan kan lak nasat a la ngai hle mai. Office-a kan khawsak phungah te, Khawlaia kan nungchangah te, thianzahoa thil kan tih khawmnaah te hian inthlahdah mai thei kan ni lo. In lamah chuan khawi ilo lai a balh emaw, a rimchhiat emaw kan hlau em em ṭhin. Chutiang ang chiah chuan kan awmna hmun khawilai mai pawh hi kan ngaipawimawhin kan vawngfaiin kan uluk tur a ni a, bawlhhlawh a ni emaw a awmna hmun tur lo a kan awmtir hian a lo ṭawp mai ṭhin. Chu chuan thinghlimna a ni emaw kan hriselna kawngah kawngro a su nasa em em a ni.

Covid-19 hri leng mek chuan nasa takin min tibuai a, kan eizawnna thlengin a nghawng a, nunphung nasa takin min thlaksak bawk a ni. Heng kan chunga harsatna lo thlengte pawh hian kan chin dan ṭha lo te kalsan a, thianghlimna kawng min zawhtir zui zel se, khawlaia chil chhak mai mai lo tur te, kutsil fai fo ṭhin te, zuk leh hmuam a ni emaw, hmawmsawm a ni emaw paih mai mai lova a hmun tur ngeia dahna chang hriat te a pawimawh hle. Engpawhnise, Hriselna leh Damna ṭha nei tur chuan thuawihna te, chhelna te, tumruhna leh tih tak takna te a pawimawh takzet a. Chutiang nun chu neih ṭheuh tum turin kan insawmin kan inngen bawk a ni.

COVID Appropriate Behaviour (CAB)

COVID-19 laka him tlanna tura kan zawm tur nunphung ṭha te:

  1. Intawk kher lovin inchibai ṭhin tawh ila.
  2. Khawiah pawh inhnaihchilh lova feet 6 tal inkarhlata awm zel ni se.
  3. Hmaituamna hmanga hmui-hmai tuam reng ni se.
  4. Mit, Hnar leh Ka te khawih loh tur a ni.
  5. Respiratory Hygiene vawng la - Khuh leh hahchhiauin hmai hup/tuam rawh.
  6. A khat tawkin sahbawn nen fai taka kut sil fo tur a ni.
  7. Khawih fo ṭhin hmunhmate tihthianghlim fo ṭhin tur a ni.
  8. Chil chhak/pik mai mai loh tur a ni.
  9. Ṭul tak lovah zin/veivah pumpelh rawh.
  10. Mi tute mah thlei hrang lo la, Covid-19 vei te thinhrik suh.
  11. Mipui punkhawmna pumpelh la, hri lakah him rawh.
  12. Social media-a thu veivak nazawng, a dik tih fiah lovin thehdarh ve ngawt suh.
  13. Covid-19 lam hawi thu Sawrkara mawhphurtute hnen aṭanga chhuak a ni em tih ngaichang hmasa ṭhin rawh.
  14. Hriat duh leh mamawh reng reng chu National Help Line 1075-ah emaw State Helpline 1070-ah emaw Health Department Helpline 102-ah zawt fiah ṭhin ang che.
  15. Hripui leng vanga rilru thlabar/phili/chiai te tan rilru lama mi thiam rawn ang che.

FIMKHUR LA, THU AWIH LA, LO HIM ANG CHE

Zawnawlna

En A Nih Zat