(Covid positive dam tawhte tan)
Dr. C. Lalchhandama
Pathologist,
Civil Hospital, Aizawl.
Sawi ṭhaihna ni lovin, harsatna nei, mi thiam rãwn nachâng hre loten damna an chan theih nân a ni.
Mizoramah hian Covid-19 hripui len tirh aṭanga positive zawng zawng chu mi 2,00,000 lai kan tling dawn ta. Aizawl sipai lammualah pawh an leng tawh lo a nih chu. Tam tawh tak kan ni. Hmuh chhuah lem loh, dam zui ve ta mai eng zat tak awm ang maw? Heti zat positive kan awm tawh laiin vanneihthlak takin mi 180,000 chuang kan dam chhuak thung. Dama chhuakte hi kan dam chiang tak tak em? Nge ni a, kan negative ringawt? Taksa lamah harsatna kan la nei em? I neih loh chuan vannei tawpah lo inngai rawh, covid vei hnua taksa a khawih zui dan hi khawvel buaipui a ni leh ta tlat. "Covid test negative hnua kan taksa leh awm danah ngai kan la awh mai theih loh hi Covid hriina a ken tel a ni zawk thei em?" tih zawhna pawimawh tâk hi mi thiamte zinga inhnialna thar chu a lo ni leh ta zel a. Chutianga awmte chu "Post Covid Syndrome" emaw “Long Covid” tia koh an lo ni ta hial.
Covid virus hian kan taksa bung hrang hrang a khawih nasa em em a, a bikin kan lung (heart), chuap, kal, thin leh hriatna thazam lam te, kan taksa pum a khawih ti ila a sual awm lo ve. Ho te anga ngaih theih - sam tla leh rei tak chhung aw lâwi aṭangin lungphuchawl thleng a thlen thei a ni tih hmuh chhuah zel a ni.
Post Covid Symptoms lar zual te chu:
- Chauh ngawih ngawih
- Lungphu ri dup dup emaw lungphu rang
- Awm bâwr nâ
- Thaw kham lo
- Khuh reh thei lo
- Lu nâ
- Chèt vèl harsat
- Khũr der der
- Hrìatna hloh (memory loss)
- Ngaihtuạhna/rilru mang
- Hlạuhthãwnnaa khah
- Depression
Hèngte hi a lár zúal an ni. A mal té té chûan kan sawi sêng lo vang, mahsê, kan hrìat tũr leh hmâ kan lo làk vẽ theihna tũr ãwmte han sawi dâwn ila.
1. Lung (Heart) leh chùap lama harsatna:
Covid hian kan lung leh chuap hi a khawih pawi berte zinga mi a ni. Test ṭha tak takte aṭang lo chuan a khawih pawi dan a hriat mai loh. Kan intihhliam palh a, kan taksa hliam lai dam tumin a lo tih sen ṭul a, a rawn tur deuh ut ut ṭhin ang chiah hian kan lung leh chuap te hi he hri hian a hliam thei a ni. Chu bakah kan thisenzam, a bikin lung leh chuapa mi a khawih tela, hri hian thisen hrim hrim hi a ti chhah a, chuvangin hliam a lo awm phei chuan thisen khang a insiam hma bik ta em em mai a ni. Kan chuap leh lung chhungrila thisen zam, kan sam tiat lek lek te kha heng thi khang te hian ti phuiin chu chuan harsatna a thlen thin, kan fimkhur loh phei chuan lungphuchawl a thlen thei a ni.
Chuvangin, covid i negative hnua i lungphu nangmah tibuai khawpa a rik dup dup emaw, boruak kham khawp hmu lova i thaw a hah renga, i awm bawr a nat ṭhin chuan, doctor i râwn a ngai tihna a nih chu. Ṭhenkhatin a zia leh mai beiseiin kan lo tuar a, hnara boruak hip luh kham khawp ta lo chu, ka lam nen ṭang kawpin a zia deuh tiin kan lo awm vel mai mai thei. A bikin lung natna neisa, lung damdawi ei laiah te leh, asthma nei sa hovah hian a pawi thei hle. A pawi thui hmain doctor entir ngei ang che. I lo ṭha vek te a nih tak leh i awmdan nena inmil tawk, exercise ho te te lak a dampui theih pawh a ni thei.
Chutih laiin ngai awh hma tum lutuk avanga exercise lo la ta vak vak kan awm thei. Kan lung leh chuap khawih chhiat a nih dan kan hre lo kan tih tawh kha, negative mah ila kan lunga tihrawl te kha an lo la dam chiang lo thei, kan ti na zual zawk anga a tawpah heart attack neih palh a hlauhawm. Chuvangin mi thiamte chuan covid negative hnu thla 2-3 chu exercise over taka lak a ṭha lo an lo ti rêng a.
Ṭhenkhat chuan exercise ṭha taka lak chuan kan immunity a insiam ṭha leh vat turah kan ngai a ni thei. Symptoms nei miah lo ṭha taka dam chhuakah chuan a dik maithei, mahse covid dam lehah chuan risk lak loh a pawi lo zawk. Hah lutuk lova exercise lak erawh a pawi lo ang.
2. Chau ngawih ngawih:
Covid dam lehte insawiselna langsar ber chu chauh ngawih ngawih hi a ni. Chau reng lo mahse hnathawh tui laia han nghilh dup te, chauh ngawih ngawih te an nei duh bik, a chhan lian ber pakhat chu thisen thlum (blood sugar) a hniam thut thut vang a ni deuh ber. Hetiang aia chau pawhin a awm theih, hna chu sawi loh inchhung dung han kal ringawt pawh ti hlei thei lo khawpin a chauh theih.
Doctor inentir ngei ngei la, in lama blood sugar test-na i neih chuan test vat ṭhin ila, a lo hniam viau chuan glucose powder emaw thil thlum han ei khan a ziaawm thei. Chutiang kan nih lem loh a, hna kan thawk duh bawk si a nih chuan kan mamawh te banphak maia dah leh kan nunphung thlak ngai te thlak rih mai a ṭul thei. Tih luih viau chi a ni lem lo. Thla 3~6 thleng harsatna dang em em awm lem lovin chau ngawih ngawihin a awm reng theih a ni. Chutih rualin, hah lutuk lo tawka exercise lak reng erawh a pawimawh.
3. Rilru lam:
Covid veite kan en dan kan hre tlang vek. Tun dinhmunah chuan kan inenkawl mek dan baka ṭha hi a la awm miau si lo hi a buaithlak lai chu a ni. Sual vang pawh ni lova chhungte laka in khung hran ngai ringawt pawh thil hrehawm a nih tawh laiin hmun hranah min la khung khawm a ngai zui a. Rilru no deuh tan phei chuan àt theihna tũr hial a tling a ni. Tuar thiam viau emaw kan tih te pawh mut hmunah chuan ngaihtuah loh tur tam tak an ngaihtuah ṭhin ngei ang.
A ãwm lutuk tlat, hé hrì hìan thihna a thlen thei tlat a lawm!! Dam chhuak te hi an chhûngte leh an ṭhianten kan lo dawm thiam an ngai khawp mai. Doctor te chu rawn ngei tũr a nia, mahsê, a tawpah chuan an chenpuite leh ṭhianten nun pângngáia nung leh thuai tura kan lo puih an ngai tak zet, chuti lo chu hlauhthawnnaa khatin an awm ang a, depression neih mai an awlsam bik.
Sawi tur tam tak a la awm, mahse duh tawk phawt ila, hetiang lamah hian zirchianna a la kal zel a, vawiina kan sawi pawh naktuk lawkah a dik lo thei. Engpawh ni se, Covid negative tawh mah ila natna sawi vak dawna sawi tham si loh, mahse min ti buai em em tho si kan nei a nih chuan doctor rawn hi i hreh lo ang u. Mahni dinhmun inchian hi a hlu a ni. Hetiang harsatna hi, sawi tawh ang khân, thla 3 aṭanga thla 6 thleng te, a vanduai deuhah phei chuan kum tam tak thleng a awm thei dawn niin zirchianna ṭhenkhat chuan a tarlang a ni.
He thuziak hi Covid vei tawhte sawi ṭhaihna emaw tibeidawng tur lam
hawia ziah a ni lo a, harsatna nei ru reng si, mi thiam rawn nachang hre lo
an awm thei a. A hun taka doctor rawn chuan damna kan chang thei a ni
tih thu kan inhrilh hriatna a ni e.
