Kuhva
Hriselna (2013)
Khawvel pumpuiah hian India ram hi paan ei hnem ber kan ni a. India ram bakah chuan Bangladesh, Philipines, Myanmar, Pakistan, Cambodia, Vietnam, Thailand, Sri Lanka leh ram hrang dang dangah hmanlai aṭang tawh khan kuhva khawr ei hi an lo ching tawh ṭhin a ni. Heti ang hi ni mah sela tunhnai aṭang khan Thailand-ah chuan, ‘A Sapram tih dan lo em mai' tiin ṭhangtharte chuan an ching tawh meuh lo a ni. Philipine leh Cambodia-ah pawh ṭhalaite zinga ching an awm tawh meuh lo va, tar leh upa deuh, hmanlai aṭanga lo ching ho khan an la ching chauh a ni. Mak ang reng tak mai leh entawntlak tak mai chu Nepal ram hi zuk leh hmuam lamah zuk fihlim em em tlat a maw le! Hmana an khawpui pakhat Pokhara-a kan zuk zin ṭumin, sahdah leh meizial chuan an nun a tibuai lo chiang tih a hmuh theih a, kuhva leh lek phei chu lei tur kan hmu zo reng reng lo, an ei ve ngai lo a ni ang, khawlaiah pawh kuhva sulhnu hmuh tur pakhat mah a awm lo. Tin, Pokhara han sawi takah chuan, an sum neih loh vang ni lovin, tumahin in chhawng hnih aia sangin zuk sa miah lo bawk a! … Intluk tlanna an entir ni maiah ka ngai ngawt a, a lo ni lo, lirnghing an venthawn vang mai a lo ni.
Kuhva khawr ei hian ka chhung a ti hmelhem mai ni lovin, kan taksa tan hian a ṭha lo em em a. Hun engemaw kal ta aṭang khan kuhva khawr hi carcinogen (cancer thlen thei thil) a ni tih mi thiamte chuan an lo hre daih tawh a. Carcinogen pai thil kan ei emaw, kan in emaw hian, kan thil ei leh in te kan taksain a hman ṭangkai dan kawng a khawih chingpen a, kan genome tidanglamin kan DNA a tikhaw lo a, cancer kan lo vei ta ṭhin a ni.
Heng, hrawk cancer, ka cancer, chaw dawt cancer leh pumpui cancer te hi kuhva khawr hian a thlen ṭhin a ni tih hi mi thiamten a hriatna a rei tawh a ni. Tunah chuan lung na leh thisen sang te a thlen a ni tih Taiwan-a kum sawm dawn lai kal taa research, mi 56116 hmanga an zawnnaah an hre tawh a ni. Cancer mai bakah zunthlum (type 2 diabetes) leh thawchham (asthma) thlentu pawh a ni tih an hmuchhuak leh tawh a ni.
Ka chhunga cancer a thlen theih dan tur chu han ngaihtuah mai pawhin a hriat theih a, kuhvaa chinai hian ka chhung a lo tipem a, chu ka chhung pem chu dam hman lova tihnat chhunzawm zel a nih avangin a submucous fibrosis an tih mai, kan ka chhung vun pante hnuaiah hian zungzam khawlo insawk khawmin bawk emaw a siam a, hei hi enkawl a nih loh chuan cancer-ah a lo chang ta ṭhin a ni.
Mi thiamten an hmuhchhuah danin paan (kuhvakhawr) kan han ei hian a hnah ni lo, a rah zawk hian thil ṭha lo a pai hnem a. Kuhva rah (areca nut)-a chemical pakhat arecoline an tihah hian taksa tana ṭha lo thil a awm a ni an ti. Tin, ṭhenkhat chuan, paan-ah hian vaihlo telh a nih hian paan-in thil ṭha lo a pai kha a va belhchhah a, tichuan, vaihlo telh leh paan ei hian paan ei lo aiin cancer vei 8.4%-in a tihhlauhawm laiin vaihlo telh chuan 9.9% in a tihlauhawm zual a ni an ti.
Mihring hmel timawi leh tizahawmtu chu, kan ha hi a ni. Ha ṭha seng sawng, fai rual nalh deuh mai hi chuan hmel a tizahawm em em a. Heng kan hmel tizahawmtu hi kuhvakhawr/paan hmangin kan tikhawlo ta ṭhin hi a pawi tak zet zet a ni. Tunah, kuhva te hi kan taksa tana thil ṭangkai chu ni se thu dang, chuti ni si lo a, taksa tana ṭha lo bawk, dam chhung rei lo tea kan hmel min timawi lotu ni bawk hi chu, kan sim vat a hun tawh hle a ni. Officer lian tak tak kuhva ṭhial sen sung mai, kamsir vela kuhva nawi kai luam mai te hi an zahawmna a titlahniam em em a ni.
Hetia hmel a tihmawi loh mai bakah hian, kuhva ṭhial sennaa kan khawsakna leh a vel kan han pik sen piat puat mai ṭhin te hlei hlei hi asin mawi lo ṭhin chu ni. Kan kuhva eina chinai kan ban phak leh remchang apiang maia kan han tat thla zen te, kan kuhva eina sen, zun in leh bang kil vela kan han pik sen ngei nguai mai ṭhin te hian changkanna lama zir tur kan la ngahzia a tarlang hle a ni.
Heti ang taka taksa tana ṭha lo leh kan chenna leh a vel tihmelhemtu a nih mai bakah hian, sum leh pai hi a heh em em mai leh ta nghal a, hetianga taksa tana ṭangkaina nei miah lo leh kan hmelmawina min tihmelhemtu leh kan chenna tiṭawptu lakah hian, ni tin cheng eng zat nge kan sen ral ṭhin ang le?? Kuhva laka kan sum sen ral ṭhinna hian chhungkaw thil ṭangkai emaw, thei tharlam emaw lei ta ṭhin zawk ila, kan hlawk phah zawk ngei ang le.
A tawp berah chuan kuhva hian keimahniah ṭangkaina pakhat mah a neih lohzia leh kan hriselna tichingpentu a nihzia hriain, nghei tum ta ṭheuh ila, a leinaa sum kan sen ral zawng zawngte hi keimahni chhungkaw tana ṭangkai thil lei nan hmang ta zawk ṭheuh ila a hlawkna tam tak kan tel dawn a ni tih i hre ṭheuh ang u.Kuhva leh Cancer
Heng cancer te hi a thlen thei:
- Ka chhung cancer
- Hrawk cancer
- Chawdawt cancer
- Cancer hmahruai - leukoplakia, erythroplakia, oral submucous fibrosis.
Zarda telh leh telh loh a hlauhawm ve ve. Zarda telh phei chu a hlauhawm leh zual a, heng bakah hian cancer dang tam tak a thlen thei.
Cancer thlentu hi i ka chhungah i la thun zel dawn em? I ṭhiante duhsak takin i la ṭheh zel ang maw? (EZ 19/7/16).
--------------------
Paan hnah hi a ṭhatna eng eng emaw te chu awm ve bawk mah se, kuhva ṭhial chin hi a hrisel lo va, ka chhûng leh chaw kawng cancer a thlen thei a, hrisel lohna nasa tak a thlen thei tih mi thiamten an hre tawh a ni.
Kuhva rahin a thlen theih chhuina Indian Journal of Medical and Paediatric Oncology chuan, zawngchhang theih a nih thu leh a ṭhatna aia ṭhat lohna tam tak nei a nih thu a sawi bawk a ni.
WHO chuan, kuhva hi carcinogen zingah an telh a.
Journal of the American Dental AssociationTrusted Source zir chiannaah chuan, kuhva ṭhial ṭhinte hi oral submucous fibrosis neih theihna risk sang an nih thu a sawi a ni. He tihdam theih loh hian ka chhung kawng leh khauh bakah khabe kual chet theih lohna hial a thlen thei. Kuhva ṭhial ziah ṭhin hian hahni thak/za leh ha nget a thlen thei. Tihfai theih loh ha senduk, bal khuk a thlen thei a ni.
American Society for Clinical Nutrition-in a zir chhuahnaah chuan, kuhva leh cardiovascular natna, metabolic syndrome, leh thau lutukna te hi nghet taka an inzawm thu a sawi a ni.
U.S. Food and Drug Administration (FDA) chuan, kuhva hi ṭhial leh ei atan a himin an hre lo a, Poisonous Plants Database zingah an dah a ni. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) thu chhuah fact sheet pakhat chuan, kuhva leh vaihlo hman chungchangah hetiang hian vaukhanna a lo pe a ni:
- ka chhung submucous fibrosis
- ka chhung cancer
- ngaih theih
- chithlahnaah, nau piang te lutuk.
Khawvel pumpuia hriselna organizations leh sawrkar te chuan, kuhva ṭhat lohna inhrilh hriatna atan hma an la mek a ni. Taiwan ram chuan kum tin “Betel Nut Prevention Day” an nei a ni.
--------------------
Kuhva hi ruih theih thil ve tho a ni a. Boston university medical center USA chuan ngun taka an zir hnuah, kuhvain cancer a thlen nasatzia an hmuchhuak a. Kuhva rahah hian tur chi hrang tam tak an hmu chhuak a, chung chuan taksa chhiatna chi hrang hrang a thlen thei.
Chungte chu Arecoline, Arecaidine, Guvacine, etc.
Bombay cancer research biology department head Dr. Kamal Ronadive chuan kuhva leh sahdah hian cancer a thlen nasa tih hi a dik chiag hle a, pan hnah ai mahin kuhva rahah hian cancer thlentu carcinogen a tam zawk nghe nghe a ti.
--------------------
KUHVA
Dr. Thangchungnunga, MS (Ortho)
Kuhva hi kan ei nasa a, kei ngei pawh hian ni khatah Rs.30/- man ka ei ṭhin. Kumin aṭang hian ka ei ta lova. A ṭhatna hi a tlem hle – Ka rimchhe lutuk tur a veng deuh tih mai loh chu thawh vak a nei lo. A ṭhat lohna chu kan han ṭhial a, kan ṭhial rual rual hian thluak-in pumpui hnenah chiahral tur a lo tla dawn tih a zu hrilh a, anin an acid (Hcl) an lo tichhuak tam a. Mahse engmah tla thla tur mumal a awm si lova, pumpuia acid kha a awmsa aia tam a awm ta ṭeuh mai a. Pumpui bang kha a chiah lawng ve leh ta a, pumpui na, pumpui Ulcer kan tih chu an nei der mai a. Tin, Kuhva leh a hnahah hian damdawi ang (Chemical) thisen dawt tite theitu a awm a, ei tam tak tak chuan mit mengte hi a tifiah loin, lu te pawh a nat phah deuh thei ṭhin.
Tin, Chinai kan ei tel hi a raw (Pawlh dal loh) a ni a, hei hian kan chaw eia Iron (Thisen sen tirtu) hi taksa hip theih lohin (Ferrous Oxide- thir tuiek chhia) a siam zel a. Kuhva ei nasa reng reng chuan Iron Deficiency (Iron tlachham) in an awm fo. I thisen Hb a hniam reng a nih a, kuhva i ei reng a nih chuan kuhva kha ei lo la a damdawi chu a ni mai.
Tin, Chinai-a calcium awm hi mi tam takin taksa tana ṭha turah an ngai a, mahse a ni lo. Pumpui acid khan Calcium chhia-ah a lo chantir daih mai a, kan ek a tikhal mai mai a ni. Tin, Kuhva hi acid pawhin a chiah ral zo lo tih ka hriatna chu, kum 1985 khan Biate-ah thingzai ka ruai a, thla hnih an awm chhunga an kuhva eina kha an ekna bikah khan a lo vum thur mai a. Fanghmir bu kova lei mur sep sep ang mai hian (Ek zawng zawng kum khat hnuah chuan a lo tifai a) a awm vum thur mai a, kg 2 dawn vel zuk ni thei a. Kuhva rah sawm an ni tih chu hai rual a ni lo.
Tin, a panhnahah hian chemical chi khat, thisen dawt tizim thei a awm ve leh a, a thlum chi phei hi chuan Allergy a siam duh em em bik a ni. Ei loh mai hi a him ber a ni e. A sehtu ang mai a kan âng sen huam mai hi chu a mawi lem lo a ni.
--------------------
Zu, Kuhva, Zuk leh Hmuam
Medicine Specialist
Aizawl Civil Hospital (ACH)
Hriatna Thazam
Hriatna thazâm natna awm chhan zingah meizûk, kuhva ṭhial leh zu in te hi a chhan lian berte zinga mi a ni. Taksa pêng hrang hrangin hliam a tawrh zingah hriatna thazâm natna hi ngai awh leh har ber pawl a ni.Mihringa hriatna thazâm chi hnih awmte
- Central Nervous System (hnungzâng, thling leh thluak).
- Periferal Nervous System (spinal cord aṭanga taksa bung hrang hranga hriatna thazâm chhuak).
Periferal Nervous System (PNS) natna lan chhuah dan
- Kut ke hit leh chawmawlh, Kut ke sâ leh nâ,
- Ke vûng / buar,
- Hah hma-na (ni danga an hah ngai lohnaah an hah zung zung),
- Lungphu rang, thlan tla,
- Zun leh êk lama harsatna,
- Mipat hmeichhiatna lama harsatna.
Hriatna thazâm nâ awm chhan
- Zûk leh hmuam tih nasat,
- Vitamin tlakchham,
- Ei leh ina chemical tel tam,
- Zu in nasat,
- Zunthlum natna vei,
Zu in nasat nghawng
- Lung a khawih,
- Hriatna thazâm a khawih,
- An chauh phah,
- Hnathawh an phûr loh phah,
Zu leh kuhva ei-in nasat hian hriatna thazâm a tichawmawlh a, a khawih chhia tih chiang takin kan hria a ni.
Heart failure
Heart failure hian lung chak lo aṭanga lungphu châwla thihna thlengin a huam vek a, damdawi ina awm ngai kher lova lung insiam ṭha leh theite a awm a, kar hnih/khat chhunga dam leh mai chi te pawh a awm.Tha zâm leh thisen zâm a chak loh chuan taksaa thisen insem kual zawng zawng a khawih buai a. Lung hian tihrawl, thluak, thin, kal leh chuapte mamawh tawk thisen a pek a ngaih avangin a lo phu rang a, a vûng bawk ṭhin.
--------------------
Kuhva
Lalsiampara Sailo
Kuhva khawr hi tunlai Mizo-te hian kan ei nasa hle. Pi-pute hunah an hriat ngai loh leh awm ngai lo a ni chungin tunah hi chuan kan culture-a bet tlat ang hrimin kan chelek nasa ta. Kan taksa tan a pawi thei tih hria kan awm laiin hre lo pawh an tam niin a lang.
Kuhva-in taksaa hna a thawh dan (Immediate effect)
- Mi a chawk phur
- Mi a tilum pup a, thlan a tichhuak bawk
- Lungphu a ti rang a, thisen sang a siam thei
- Chaw kawng chetvel dan (peristalsis) a tihbuai avangin thil helh, pumna, luakchhuak leh luak, kawthalo a thlen thei.
- Blood sugar a tisang thei
- Kaih (seizure) a thlen thei
- Naupai lai tan nau chhiat a thlen thei
Ei rei hnuah chuan (Long term effect)
- A loa awm theih lohna(Addiction)
- Ka a ti bawlhhlawh a, mi a ti tawp
- Ka chhung leh hrawk ro huam huam
- Ka chhung pilh leh na
- Ka chhung tuamtu tikhawng thei natna (submucosal fibrosis) a siam thei a, a veite chu an pawh an ang thei thin lo.
- Cancer, ka chhung cancer bakah chawkawng leh pumpui cancer a thlen thei
Zir mite sawi danin kuhva hian thatna tlem a nei ve, chung zinga damdawi lama a thatna chu heng anaemia, ulcerative colitis, schizophrenia leh post-stroke symptoms-ah te hian enkawlna dang a pui ve thei.
(Lalsiampara Sailo - Health Care Centre: Mizoram)
--------------------
Cell Phone hmang tana hriat tur:
- A chung ding lama ▼ chhûnga Zawnawlna ○ hi i hmang ṭangkai dawn nia.
- A hnuai lama View web version tih-ah hian lut la, i kut ṭang pahniha fawn hmai (screen) khawihin han en lian (zoom) la, vei lamah Thupui tih te, a lai chung lamah Thu Zawnna tih te, ding lamah Post Tawh tih te i hmuh belh ang a, chung chu i hmang ṭangkai thei ang.
