1. Dengue hi enge ni?
Dengue chu natna chi khat, virus-in a thlen a ni. He natna hrik (virus) hi thosi-in a pu darh thin a; chuvangin, thosi seh atanga inkaichhawn theih a ni. A nat dan azirin chi hnihah then a ni, chungte chu:-
a) Dengue Fever (break-bone fever) leh
b) Dengue Haemorrhagic Fever (DHF) te an ni.
2. Thosi seh atang hian eng natna te nge kan kai theih?
Thosi seh atangin heng natnate hi kan kai thei:-
a) Malaria
b) Dengue
c) Chikungunya
d) Kala-Azar
e) Japanese Encephalitis leh
f) Filaria te an ni.
3. Thosi chi hrang hrang seh atangin Dengue natna kan kai thei em?
Thei lo, thosi tam tak zingah thosi chikhat Aedes thosi (Mizote’n thosi-rang kan tih) seh atang chauhina kai theih. Aedes thosi zingah pawh Aedes Aegypti thosi hi Dengue natna thlentu ber a ni.
4. Aedes thosi-in mihring a seh atanga ni eng zatah nge Dengue natna a lan chhuah thin?
Dengue natna hrik pai Aedes thosi-in mihring a seh atanga ni 5-6 chhungin Dengue natna hi a lo lang chhuak thin.
5. Dengue natna hi engtin nge a lo lan chhuah thin?
Dengue hrik pai thosi seh zawng zawng in Dengue natna an vei kher lo, a tam zawk chu natna lang chhuak kher lovin an dam leh mai thin. Thenkhatah chuan Dengue natna lo lang chhuakin tlang hrileng ang lekin emaw, na deuh hlek leh na tak, thihna hial pawh a thlen thei ani. Dengue veite chu a tlangpuiin hetiang hian an awm thin
a) Khawsik sang tak.
b) Lu leh chal bawr na.
c) Mitmu na, khaw enga mit men harsa.
d) Ruh leh tihrawl na (chet vel harsa).
e) Chaw ei tui lo.
f) Awm, kut leh ke bawr vela bawl sen awm.
g) Luakchhuak leh luak.
Dengue Haemorrhagic Fever (DHS) chu a chunga Dengue Fever lan chhuah dan kan sawi bakah hetiang hian a lang chhuak thin:-
a) Pum na tak leh nak ding lam na.
b) Hnar, ka leh ha-hni, chhan hriat loha thi ringawt.
c) Luak thi.
d) Mutchhhuak, chau ngawih ngawih.
e) Awm hle hle theilo, za chung.
f) Tuihal huam huam, ka leh dang ro.
g) Marphu rang leh sin taka phu zawih zawih.
h) Thawk harsa.
6. Dengue natna hi tute tan nge hlauhawm zual bik?
Dengue natna hi mi zawng zawngin an kai thei a; amaherawhchu, kum bithliahin a nat dan a danglam thei. Kum upa lam leh naupangah Dengue hi a na bikin thihna pawh a tam thin.
7. Dengue hi engtik hun laiin nge a hluar thin?
Dengue thlentu Aedes thosi-te hi tui fim tlingah a inthlah pung vak thin a; chuvangin, Dengue natna hi fur ruah tui tlak lai leh tlak zawh tawh hnuah a hluar thin.
8. Aedes thosi seh bakah Dengue natna kai theihna dang eng nge?
Dengue hrik pai telna thisen dawn (blood transfusion) atang leh taksa inpek (organ donation) atangin a kai theih a ni.
9. Aedes thosi-te hi engtin nge kan hriat theih ang?
Aedes thosi-te hi a dum leh a vara tial an ni a, a tial vang hian thosi-rang emaw,those-sakei (tiger mosquito) an ti bawk thin a, a tlangpui thuin 2mm-a sei an ni.
10. Aedes thosi zawng zawngin Dengue natna min kai thei em?
Thei lo, Dengue natna hrik pai Aedes thosi nu seh atang chauhin Dengue natna kan kai thei. Aedes thosi nu hian a tui theih nan thisen a mamawh a; chuvangin min seh thin a ni. Malaria thlentu Anopheles thosi nu chuan zan reiah chauh min seh thin a, an ti em em bawk. Dengue thlentu thosi nu erawh hi chu a huaisarin chhun khaw en lain min seh deuh ber thin. Thosi pa chuan thisen a mamawh ve lo a, thil tuihnang a dawt zawk thin.
11. Eng hun laiin nge Aedes thosi-te hian min seh thin?
Aedes thosi-te hian chhun khaw en lain min seh deuh ber thin, zan lamah chuan Aedes thosi-te hian mihring a seh ngai meuh lo.
12. Aedes thosi-te hi engtia thui nge an thlawh theih?
Aedes thosite hi an thlawk thui thei lo hle mai a, Feet 330 (100 metres) thleng vel chauh an thlawk thei a ni. An thlawh thui theih loh avang hian an lo pianna hmun in a velah an cheng deuh ber thin.
13. Aedes thosi-te awm duhna hmun khawi lai nge ni thin?
Aedes thosite hi hmun thim deuh laiah an biru thin a, banga kawr khai karah te, in kil thim laiah te, dawhkan leh almirah hnuaiah leh in bul hnawmhnawk karah te an awm deuh ber thin. An thlawh thui theih loh avang hian in leh a velah an tam duh hle.
14. Khawi hmunah nge Aedes thosi nu-te hi an tui thin?
Aedes thosi-te hi Anopheles thosi ang bawkin an tuina hmun tur an duhtui hle, tui fim tlingah chauh an tui thin. Tui fim tlemte awm-naah pawh an tui thei vek a. Pangpar pot thleng, fridge tui chhe khawlna thleng, mau bung, tui zem chin loh, motor ke chhia, bur chhia leh tui tlin theihna tawh phawtah chuan an tui thei a ni. Aedes thosi tuite hi tui (water) tel lo pawhin kum 1 aia rei an nung thei.
15. Dengue natna kai lo turin engtin nge kan inven ang?
Dengue natna kai lo turin hetiang hian kan inveng thei:-
a) Mi mal invenna (Personal protection).
b) Thosi tui theihna hmun tihrem (Source reduction).
c) Thosi tihrem/tihhlum (Chemical control).
d) In leh a vel tihfai (Environmental mamagement).
e) Inzirtirna (Health Education).
16. Mi mal invenna (Personal protection) chu eng nge ni?
Aedes thosi seh laka inveng tur chuan thosi hlo, heng a chhit chi- (Goodknight, Tortoise, All Out, etc.), a hnawih chi – (Odomos) kan hman theih chuan hman tur. Tin, kekawr tlawn leh kawr ban tlawn hak a, mawza bun te, chhuna naute emaw, naupang mu chu thosilen zar hnuaiah muttir tur a ni.
17. Aedes those tui-te chu engtin nge kan tihbo ang?
In leh a vela tui tlin theihna tur chi reng reng tihbo tur a ni, motor ke chhia, bur chhia, mau bung, tin chhia, polythene-te paih mai mai loh tur. In chungah tui rei tak khuah loh tur, kar tin in chunga tui awmte chu paih fai thin tur. Kan tuizem-te tha taka a chin siama chin phui tur.
18. Thosi thahna hlo (Chemical) hmangin engtin nge kan tihrem ang?
Thosi pian theihna hmun tui tling hman tlak lohahte chuan thosi thahna hlo heng- Temephos, paris green, diesel, khawnvartui, etc. leihin thosi tui kan tihlum thei. Hei bakah DDT-a in chhung zawng zawng kahtirin thosi kan tirem thei.
19. Dengue chungchangah mipuite engtin nge zirtirna (Health Education) kan pek ang?
Dengue natna chungchang hi a tam thei ang berin mipuite hriat turin – Radio, Television, Mike-a puan, Awareness campaign, sawihona neih leh lemchan-te hmangin kan inzirtir tur a ni.
20. Dengue natna veite chu engtin nge kan finfiah ang?
Damlo rinhlelh te chu Damdawi In-ah ELISA Reader khawl hmangin an thisenah Dengue natna a awm leh awmloh a finfiah theih a ni. Miin Dengue natna a lo vei chuan enkawl nghal vat tur a ni.
21. Dengue natna enkawlna damdawi bik a awm em?
Dengue natna hi virus-in a thlen a ni a, enkawlna damdawi bik a awm lo. Khawsik sang lutuk tihniam turin tui vawta deh emaw, na chhawkna pek a tha hle. Dengue natna hi a tul dan azirin doctor-te’n enkawlna an pe mai thin (Symptomatic treatment), dengue natna hi enkawl vat a nih chuan a hlauhawm loh a ni.
22. Dengue chungchanga hriat tur pawimawh engte nge?
Dengue chungchanga kan hriat tur pawimawhte chu:-
a) Kar tin vawi khat tal in leh a vela tui tlingte paih bo tur.
b) Thosi tirem turin in chhung zawng zawng ngun takin DDT-in kahtir tur.
c) I ban leh ke khuh tur thawmhnaw inbel rawh. Chhun khaw en laia mu an awm chuan thosilen zar hnuaiah mut tur a ni.
d) Thosi seh laka inveng turin mimal invenna (Personal Protection) hnawih chi leh hal chi hman thin tur a ni.
Issued by:
State Vector Borne Diseases Control Programme
Directorate of Health Services
Mizoram, Aizawl










