Thu Zawnna (Post-a mi)

Wednesday, August 31, 2022

Dengue

1.    Dengue hi enge ni?

Dengue chu natna chi khat, virus-in a thlen a ni. He natna hrik (virus) hi thosi-in a pu darh thin a; chuvangin, thosi seh atanga inkaichhawn theih a ni. A nat dan azirin chi hnihah then a ni, chungte chu:-
a) Dengue Fever (break-bone fever) leh
b) Dengue Haemorrhagic Fever (DHF) te an ni.



2.    Thosi seh atang hian eng natna te nge kan kai theih?

Thosi seh atangin heng natnate hi kan kai thei:-
a) Malaria
b) Dengue
c) Chikungunya
d) Kala-Azar
e) Japanese Encephalitis leh
f) Filaria te an ni.

3.    Thosi  chi  hrang  hrang  seh  atangin  Dengue natna kan kai thei em?

Thei lo, thosi tam tak zingah thosi chikhat Aedes thosi (Mizote’n thosi-rang kan tih) seh atang chauhina kai theih. Aedes thosi zingah pawh Aedes Aegypti thosi hi Dengue natna thlentu ber a ni.

4.    Aedes thosi-in mihring a seh atanga ni eng zatah nge Dengue natna a lan chhuah thin?

Dengue natna hrik pai Aedes thosi-in mihring a seh atanga ni 5-6 chhungin Dengue natna hi a lo lang chhuak thin.

5.    Dengue natna hi engtin nge a lo lan chhuah thin?

Dengue hrik pai thosi seh zawng zawng in Dengue natna an vei kher lo, a tam zawk chu natna lang chhuak kher lovin an dam leh mai thin. Thenkhatah chuan Dengue natna lo lang chhuakin tlang hrileng ang lekin emaw, na deuh hlek leh na tak, thihna hial pawh a thlen thei ani. Dengue veite chu a tlangpuiin hetiang hian an awm thin
a) Khawsik sang tak.
b) Lu leh chal bawr na.
c) Mitmu na, khaw enga mit men harsa.
d) Ruh leh tihrawl na (chet vel harsa).
e) Chaw ei tui lo.
f) Awm, kut leh ke bawr vela bawl sen awm.
g) Luakchhuak leh luak.
Dengue Haemorrhagic Fever (DHS) chu a chunga Dengue Fever lan chhuah dan kan sawi bakah hetiang hian a lang chhuak thin:-
a) Pum na tak leh nak ding lam na.
b) Hnar, ka leh ha-hni, chhan hriat loha thi ringawt.
c) Luak thi.
d) Mutchhhuak, chau ngawih ngawih.
e) Awm hle hle theilo, za chung.
f) Tuihal huam huam, ka leh dang ro.
g) Marphu rang leh sin taka phu zawih zawih.
h) Thawk harsa.

6.    Dengue natna hi tute tan nge hlauhawm zual bik?

Dengue natna hi mi zawng zawngin an kai thei a; amaherawhchu, kum bithliahin a nat dan a danglam thei. Kum upa lam leh naupangah Dengue hi a na bikin thihna pawh a tam thin.

7.    Dengue hi engtik hun laiin nge a hluar thin?

Dengue thlentu Aedes thosi-te hi tui fim tlingah a inthlah pung vak thin a; chuvangin, Dengue natna hi fur ruah tui tlak lai leh tlak zawh tawh hnuah a hluar thin.

8.    Aedes thosi seh bakah Dengue natna kai theihna dang eng nge?

Dengue hrik pai telna thisen dawn (blood transfusion) atang leh taksa inpek (organ donation) atangin a kai theih a ni.

9.    Aedes thosi-te hi engtin nge kan hriat theih ang?

Aedes thosi-te hi a dum leh a vara tial an ni a, a tial vang hian thosi-rang emaw,those-sakei (tiger mosquito) an ti bawk thin a, a tlangpui thuin 2mm-a sei an ni.

10.    Aedes thosi zawng zawngin Dengue natna min kai thei em?

Thei lo, Dengue natna hrik pai Aedes thosi nu seh atang chauhin Dengue natna kan kai thei. Aedes thosi nu hian a tui theih nan thisen a mamawh a; chuvangin min seh thin a ni. Malaria thlentu Anopheles thosi nu chuan zan reiah chauh min seh thin a, an ti em em bawk. Dengue thlentu thosi nu erawh hi chu a huaisarin chhun khaw en lain min seh deuh ber thin. Thosi pa chuan thisen a mamawh ve lo a, thil tuihnang a dawt zawk thin.

11. Eng hun laiin nge Aedes thosi-te hian min seh thin?

Aedes thosi-te hian chhun khaw en lain min seh deuh ber thin, zan lamah chuan Aedes thosi-te hian mihring a seh ngai meuh lo.

12.    Aedes thosi-te hi engtia thui nge an thlawh theih?

Aedes thosite hi an thlawk thui thei lo hle mai a, Feet 330 (100 metres) thleng vel chauh an thlawk thei a ni. An thlawh thui theih loh avang hian an lo pianna hmun in a velah an cheng deuh ber thin.

13.    Aedes thosi-te awm duhna hmun khawi lai nge ni thin?

Aedes thosite hi hmun thim deuh laiah an biru thin a, banga kawr khai karah te, in kil thim laiah te, dawhkan leh almirah hnuaiah leh in bul hnawmhnawk karah te an awm deuh ber thin. An thlawh thui theih loh avang hian in leh a velah an tam duh hle.

14.    Khawi hmunah nge Aedes thosi nu-te hi an tui thin?

Aedes thosi-te hi Anopheles thosi ang bawkin an tuina hmun tur an duhtui hle, tui fim tlingah chauh an tui thin. Tui fim tlemte awm-naah pawh an tui thei vek a. Pangpar pot thleng, fridge tui chhe khawlna thleng, mau bung, tui zem chin loh, motor ke chhia, bur chhia leh tui tlin theihna tawh phawtah chuan an tui thei a ni. Aedes thosi tuite hi tui (water) tel lo pawhin kum 1 aia rei an nung thei.

15. Dengue natna kai lo turin engtin nge kan inven ang?

Dengue natna kai lo turin hetiang hian kan inveng thei:-
a) Mi mal invenna (Personal protection).
b) Thosi tui theihna hmun tihrem (Source reduction).
c) Thosi tihrem/tihhlum (Chemical control).
d)  In  leh  a  vel  tihfai  (Environmental mamagement).
e) Inzirtirna (Health Education).

16.    Mi mal invenna (Personal protection) chu eng nge ni?

Aedes thosi seh laka inveng tur chuan thosi hlo, heng a chhit chi- (Goodknight, Tortoise, All Out, etc.), a hnawih chi – (Odomos) kan hman theih chuan hman tur. Tin, kekawr tlawn leh kawr ban tlawn hak a, mawza bun te, chhuna naute emaw, naupang mu chu thosilen zar hnuaiah muttir tur a ni.

17.    Aedes those tui-te chu engtin nge kan tihbo ang?

In leh a vela tui tlin theihna tur chi reng reng tihbo tur a ni, motor ke chhia, bur chhia, mau bung, tin chhia, polythene-te paih mai mai loh tur. In chungah tui rei tak khuah loh tur, kar tin in chunga tui awmte chu paih fai thin tur. Kan tuizem-te tha taka a chin siama chin phui tur.

18.    Thosi thahna hlo (Chemical) hmangin engtin nge kan tihrem ang?

Thosi pian theihna hmun tui tling hman tlak lohahte chuan thosi thahna hlo heng- Temephos, paris green, diesel, khawnvartui, etc. leihin thosi tui kan tihlum thei. Hei bakah DDT-a in chhung zawng zawng kahtirin thosi kan tirem thei.

19.    Dengue chungchangah mipuite engtin nge zirtirna (Health Education) kan pek ang?

Dengue natna chungchang hi a tam thei ang berin mipuite hriat turin – Radio, Television, Mike-a puan, Awareness campaign, sawihona neih leh lemchan-te hmangin kan inzirtir tur a ni.

20.    Dengue natna veite chu engtin nge kan finfiah ang?

Damlo rinhlelh te chu Damdawi In-ah ELISA Reader khawl hmangin an thisenah Dengue natna a awm leh awmloh a finfiah theih a ni. Miin Dengue natna a lo vei chuan enkawl nghal vat tur a ni.

21.    Dengue natna enkawlna damdawi bik a awm em?

Dengue  natna  hi  virus-in  a  thlen  a  ni  a, enkawlna damdawi bik a awm lo. Khawsik sang lutuk tihniam turin tui vawta deh emaw, na chhawkna pek a tha hle. Dengue natna hi a tul dan azirin doctor-te’n enkawlna an pe mai thin (Symptomatic treatment), dengue natna hi enkawl vat a nih chuan a hlauhawm loh a ni.

22.    Dengue chungchanga hriat tur pawimawh engte nge?

Dengue  chungchanga  kan  hriat  tur pawimawhte chu:-
a)    Kar tin vawi khat tal in leh a vela tui tlingte paih bo tur.
b)    Thosi tirem turin in chhung zawng zawng ngun takin DDT-in kahtir tur.
c)    I ban leh ke khuh tur thawmhnaw inbel rawh. Chhun khaw en laia mu an awm chuan thosilen zar hnuaiah mut tur a ni.
d)    Thosi seh laka inveng turin mimal invenna (Personal Protection) hnawih chi leh hal chi hman thin tur a ni.

Issued by:
State Vector Borne Diseases Control Programme
Directorate of Health Services
Mizoram, Aizawl



Thursday, August 4, 2022

Purslane

CANCER TUR A VEN THEIH BAKAH THISEN KHANG, ṬHALBE VUNG, PAN HNAI LA, SANTEN TANA DAMDAWI ṬHA HNIM




Sapin Purslane an ti a, kawlin မျက်ထောင့်ပင် an ti a. Mizovin engtin nge kan koh ve dan hming ka hre lo va. A hnuaia lem ena hriate khan fakselnaah rawn dah ula, kan siam rem leh dawn nia.

Hetiang hnim hi damdawi ṭha tak a lo ni rengin, pawha paih mai mai tawh loh tur a ni. Taksa tana ṭhatna ngah tak khuarel damdawi ei chi ṭha tak a lo ni reng mai nia.   

Rawng hring leh rawng sen chi, chi hnih a awm a. Zir chiangtute hmuh danin he hnimah hian fiber, vitamin, ORS (bisulphate- ဓါတ်ဆား), Omega 3 te a awm a ni.

•Thisen sang a ti hniam thei a, thisena thli a sem rual thei a ni.
•Cancer awm tur a veng thei.
•Thiseng khang tur a veng thei.
•Pumpui ulcer, ril vung tan a ṭha.
•Ṭhalbe vung tan a ṭha.
•Pan hnai la tan a ṭha.  •Rilphir na tan a ṭha.
•Santen tan a ṭha.

A hel emaw, tui saa chiah sawk emawa chaw hmeha ei mai tur a ni. (Keini lam tan chuan nghapih thak nawr-a hmeh mai tur.) Kan pawhin a ei theih. Ar tui nena kan pawlhin an ei ṭhin bawk.

Source  from  internet.....

Thursday, July 21, 2022

Mizoramah Japanese Encephalitis (JE) Natna


Mizoram-a Japanese Encephalitis (J.E.) vei hmasa ber Serchhip District mi hmuhchhuah a ni.
By Zonuna Kawlni (LENKAWL) - July 21, 2022
Thosi seh aṭanga kai theih Japanese Encephalitis vei chu tunhnai khan Mizoram-ah a vawi khatna atan hmuh niin amah hi Serchhip District chhunga Thenzawl khaw mi nia thudawn a ni a, Thenzawl-ah hian he natna chungchang inzirtirna leh hri kai dang an awm leh awm loh zawnchhuahna pawh neih thuai tura ruahman a ni.
Serchhip CMO Office atanga thu kan dawn danin Thenzawl khuaa damlo mipa pakhat, kum 68 mi chu tunhnai khan damlohna avangin Aizawl-a Private damdawi In pakhat ah enkawl niin a dinhmun enin Thosi (Culex) seh atanga inkaichhawn theih, Japanese Encephalitis nia rinhlelh a nih avangin tun thla ni 14 khan a Sample (Serum leh CSF) chu Kolkata-ah enfiah tura thawn a ni a, tun thla ni 18 khan result chhuakin Japanese Encephalitis a kai tih hmuhchhuah niin Mizoram-a he hri kai hmasa finfiah hmasak ber nia hriat a ni a, tunah hian sawrkar chuan ruahmanna siamin an enkawl mek nia thu dawn a ni bawk. Health Department aṭanga kan thu dawn chuan he dam lo hian tun thla tir lam aṭang khan insawiselna a nei tih an sawi a, tunah hian amah enkawl mekna, Private damdawi In-ah hian enkawl mek a nih thu leh a dinhmun en fiah reng a nih thu an sawi.
Serchhip-a Health Department hotute chuan he hri kai hmuh chungchangah hian Thenzawl CHC-a Medical Officer leh thawktute chu he natna chungchang mipuite inzirtirna nei tur leh Thosi tirem tura hma la tura thurawn an pek thu sawiin, he hri kai zawn chhuah a nih theihna turin JE Test Kit te pawh thuneitute hnenah an dil tawh thu an sawi a. Tun ṭuma hri kai hmuhchhuah hi Serchhip District mi ni mah se, an hmuhchhuahna hi Aizawl lam a nih avangin Aizawl District lamin report an khawih thu sawiin, he natna hi Malaria thehdarh theitu Thosi ten an thehdarh loh thu leh Thosi chi khat, Culex an tih, JE virus pai te chauhin an thehdarh theih thu an sawi a, Thosi laka invenna- Thosilen zar that te, ram kal ten kawr ban tluan leh kekawr tluan hak, Thosi hlo chhit te, tui tlin theihna In leh bul vel te tihfai that te lo uar lehzual turin an chah a ni.
Thenzawl CHC-a Medical Officer chuan he natna kai chungchangah hian thuneitu sangte thu an ngaihchan mek thu leh Vawiin lam hian thu thar a awm an beisei thu a sawi a, mipuite tan lo chi-aina tur a awm loh thu a sawi bawk.

A Theh Darhtu

Japanese Encephalitis (J.E) hi Mizoramin kan la hmelhriat loh leh kan rama la awm ngai lo natna niin, Thosi chikhat ‘Culex thosi’-in a theh darh deuh ber a. Thosi leh kan ranvulh thenkhat zinga mi Vawk inkara inkaichhawn ni deuh berin, Vawk bakah hian heng ran dang - Bawng, Lawi (cattle), Ar (poultry) te hian an kai thei a, heng Thosi te hian mihring an seh chuan mihring in he natna an kai chhawng ve leh thei a ni.

A Lan Chhuah Dan

He natna lan chhuah dan tlangpui chu Khawsik sang taka inṭanin, Kaih, Rilru lam buaina te leh awm hle hle theih lohna te leh hriatna tibuai zawngtein a lang chhuak ṭhin a ni.
He natna ve mi 4-a 1-in an thihpui.

Saturday, July 16, 2022

Minute 5 Chhung Leka Lu Na Tihreh Dan

I lû nat vangin sum engzah nge i sên ve tawh? Mahse a dam hlen chuang si lo. Damdawi tam tak i ei tawh avangin i pumpui paw'n a tawrh phah nghe nghe a nih kha.

Chuvangin Doctor-ten an hmuhchhuah damdawi hi sum a țul lo va, pum lam tan pawh nghaihtuah awm a ni lo.

I lû a rawn nat veleh i hnâr dinglam kua kha han hmet ping la, veilam kua chauhin thaw han la hawk hawk la. Minute hnih vel i hnar kaw veilam chauha i thawk hawm hawm hnuah i veilam kua chu han hmet ping ve leh la, dinglam kua zawkin thaw han la leh rawh le.

Tichuan minute 2 vel i tih hnuah chuan i hnar kaw pahnih chu han hmetping ve ve la, i kâin thaw han la leh rawh le.

Hei hi India Doctor-te hmuhchhuah niin, mi eng emaw zah te an enchhin hnua an puanzar a ni.

Kei chuan ka la ti chhin lova, mahse a țul a nih chuan damdawi ei aiin ka la tichhin em em dawn a ni.

Source - Data Doctor

HNUTE CANCER NIH INRINGHLELTE TAN

Dr. Eric Zomawia

Hnute cancer hi hnute veilamah a awm duh zawk a. Tin, hnute-a bawk (hard/ruh) awm te, vung te, chuar te, khuar awm te, a vun rawng inthlakte (asen in emaw), thak reh theilo te, khawih zawnga na te, hnute hmur atanga hnai ang deuh rawn chhuak te, hnute hmur tlum lut te i neih chuan Hnute Cancer i nei thei.

I pi, i nu, nu unau dangte emaw hnute cancer vangin an boral tawh anih chuan, i neìh theihna CHANCE a sang hle!

Tin, taksa peng danga Cancer nei tawh te, thanthi nei hma lutuk te, thi hul har lutuk te, fa hringlo, kum30 hnua fa pakhatna hringve chauh te leh kum50 chunglam ten Hnute Cancer an nei duh bik.

Hnute Cancer kan sawi hian, hmeichhia niturah kan ngai ani mai thei a, mahse MIPA HNUTE CANCER pawh a awm ve tlat!

A test theih dan

TRIPPLE ASSESSMENT hmangin hnute cancer hi a test theih ani:

1. Clinical examination: hnute chhunga 'bawk' nazawng hi ani kher loa, amaherawhchu he 'bawk' hi cancer ani em tih finfiah hma chu cancer anga ngaia enkawl tur a ni. Chuvangin hnutea 'bawk' awm reng reng chu DAKTAWR entir vat tur. Daktawr chuan tha tak leh kimchang takin alo check ngei ngei tur ani.

2. Ultrasound emaw Hnute X-ray/ Mammography (upa lam deuh tan) lak ngei tur ani. He test hmang hian hnute chhungah 'bawk' a awm ngei em tih a tilang thei dawn a ni.

3. FNAC (Fine Needle Aspiration Cytology) / Core-Cut Biopsy hmangin hnute chhunga bawk awm chu cancer a ni nge ni lo tih leh cancer a nih chuan eng ang cancer nge anih bakah eng ang dinhmunah nge a awm tih a hriat theih a ni.

Tichuan, cancer ani ngei a ni tih chian hnu chuan heng a hnuaia test te hi tihtur ani bawk:

1. Awm X-ray: Chuapah alo kai tawh nge la kailo en nan leh chuapah natna dang a awm tel em tih finfiah nan.

2. Isotope Bone Scan: Ruh ah alo kai tawh nge kailo en nan.

3. Thisen test.

4. Liver Function test: Thinah alo darh tawh em tih leh thin eng ang dinhmun nge a nih hriat a tul bawk ani.

5. Estrogen Receptor (ER) leh Progesteron Receptor (PR) test: hei hi hormone damdawi ahman theih dawn nge dawnlo tih test na a ni.

Hnute Cancer enkawl dan

A test leh enkawl hnate hi Daktawr (doctor) te mawhphurna ni mah se, damlote'n eng ang inenkawlna nge awm thei a, an duh zawng inenkawlna an dinhmun azira an thlan theihnan, tunlaia Hnute Cancer enkawl dan tlangpui tawite lo tarlang ang:

1. Surgery (inzai): Hei hi a enkawlna pawimawhber a ni. Hnute cancer zai dan chi hrang hrang te chu-

(A) Simple mastectomy with Axillary clearance: He operation hi helaia an tih thin tam ber a ni. Hnute cancer chu a puma zai chhuah a ni a. A lo darh deuh tawh a nih chuan a zakhnuaia 'lymph node' awmte chu thenfai tel a ni.

(B) Patey's modified radical mastectomy: Lehkhabu ah chuan he 'operation' hi tunlaia tihngun ber leh result tha ber nia ziah lan a ni! Hei hi a chunga kan sawi tawh nen a inang viau a, mahse awm tha te (Pectoralis minor) hi pawh sawn emaw zai phel a, a chhehvela 'lymph' awmte chu paih faia zawm leh a ni. He operation hian Cancer a control tha zawk nia ngaih a ni.

(C) Breast Conservative Surgery(BCT): Hnute cancer chu a intantir lam deuhva hmuhchhuah a nih chuan. He operation hmang hian hnute pum paih hial ngai lovin a zai theih a ni. Hetah hi chuan hnute chhunga bawk chu a chhehvel 1-2 cm vel nen zai chhuah ani. A tul a nih chuan zakhnuai 'lymph node' awmte chu paih tur a ni.

Mahse he operation hi Radiotherapy hmanga hem ngei ngei tur a ni. He operation hi HNUTE TE deuhvah a tihtheih loh a ni !

(D) QUART : He operation-ah hi chuan 'bawk' awmna 'quadrant' chu zai chhuah a ni a, zakhnuaia lymph node te chu thenfaia, a hnua 'Radiotherapy' hmanga hem zui a ni. Mahse 'quadrant' pum pakhat han paih tawp chu hnute a tihhmelhem bakah he operation hian result tha zawk a pek bik loh avangin hman lar a ni lo a ni.

(E) Halsted's radical mastectomy: He operation hi a thatna bik awm lem lova taksa paih tur a tam em avangin tunlaia chuan tih a ni tawh ngai lo.

2. Operation zawha Radiotherapy: Inzai zawh hnu chuan hnute leh zakhnuai chu Radiotherapy hmangin hem ani. Hei hi kar5-6 chhung, karkhatah vawikhat tih thin tur a ni. Lymph node level-III tihfai anih erawh chuan Radiotherapy angai lem lo a ni.

3. Damdawi hmanga inenkawlna: Hei hi chu inzai nen pek tel chauh a ni.

Hmeichhia, thi la nei, hnute cancer nena zakhnuai lymph node-te akai tawh bawk chuan, damdawi pek tel tur ani. Hmanlar ber chu CMF regimen a ni. Cycle 3-6 tal dawn tur ani e. Tunlaia damdawi hmanlar deuhte chu Gemcitabine, Docetaxel leh Paclitaxels-te a ni.

4. Hormone Therapy: ER test a positive chuan hmantur ani e. Hman tlangpui chu Tamoxifen-20mg nikhata vawikhat kum5 chhung hmantur a ni. Hei hian hnute cancer awm nawn thei tur 25-30% vel aveng thei a, hnute lehlam cancer tur a veng a ni.

5. Breast Reconstruction: Hnute lem bel duh tan 'breast reconstruction' a tih theih a ni. Centre thenkhatah chuan hnute lem siamna a ni a, ti/taksa (flap) emaw Silicon emaw hmanga siam thei a ni.

6. Breast Self Examination: Hnute a 'bawk' a lo awm in, thlaphan tur ani lova, Doctor pan thuai tur a ni. Hnutea 'bawk' awm zawng zawng hi cancer ani vek lo. Mipa ho pawh kha, hnute cancer in nei thei tih hre tel rawh u ! Hmeichhia 98%, Mipa 2%.

Tin, Hnute Cancer hi hnute Veilamah a awm duh zawk. HNUTE CANCER A TAMA VANGIN HMEICHHIATE TAN HNUTEAH BAWK A AWM EM TIH IN DAP FO TUR.

Hnute cancer hi a intantir a hma thei ang bera hmuhchhuah a nih theih nan 'Screening' an duante zinga pawimawh tak pakhat chu 'Breast Self Examination' a ni. BSE hi atangkai tak tak em tih hi a 'Controversial' viau a, mahse mithiam thenkhatin a tangkai ngei niin an ring a ni.

Hetiangin: Hmeichhe tan hnuteah bawk a awm em tih mahni leh mahni indap fo tur. I hnute Vei lam i exam dawn chuan i kut Vei lam khan i tukhum dawm la, i kut Ding lam khan i hnute Vei lam chu uluk takin dap chhuak vek ang che. Chutiang bawkin i hnute Ding lam pawh vei lam exam dan ang chiah khan i kut Vei lam khan ti ang che. Mahni leh mahni hnute exam BSE a position tha ber chu mut zangthal a ni.

Thla tin Vawi Khat tal Exam thin a tha. Tin, ka han ti leh hram teh ang, Hnutea Bawk awm zawng zawng hi cancer a ni vek lo. Kan tarlan ang emaw, in rinhlelhna tur i nei a nih chuan DAKTAWR (doctor) pan vat a tha...

"Hnute cancer nei tawhte nitin minute 30 an 'walk' thin hian cancer awm lehna chance 40% in a tla hniam.. hei hi research hmanga an hmuhchhuah thar a ni.
Exercise lak țhin hian Cancer vei lote cancer lakah a veng a, cancer vei tawhte cancer awmleh tur lakah a veng a, cancer vei exercise la țhinte hi exercise la ngai lo aiin an damrei zawk."

Cancer veite tan pawh exercise lak țhin a pawimawh hle a nih chu.
~ Dr. Eric Zomawia

Breastcancer laka i lo him zâwk theih nân, uluk takin i hnutĕ en țhin la, hetiang i hmu a nih chuan rang takin Doctor pan vat ang che.

Mipa pawh hnute cancer a awm ve theih.

'Tihdam aiin invên a țha zâwk'

Copy/Paste from Mizoram Cancer Care Foundation

Sunday, July 10, 2022

Hmai Duk Damdawi Buhfai Rawt Sawm Hnawih

Hmai duk tana ṭha chu buhfai râwtsawm hi a ni a. Chu chu a ṭha êm êm a ni.
Kan hmai a rawn duk chuan emaw, a dumte te a rawn chhûah chuan, heng ka sawi tâkte hi hmang ila, ngai a rawn awh leh mai a ni.

A siam dân: 

Buhfai râwt sawm phut table spoon 2.
Orange pum khat phel li-a phela phel 2,
Apple pum khat phel li-a phela phel 2,
Yoghurt table spoon 2. 
Sâpin “Yoghurt” an tih hi a Mizovin ka hre mai lo. Bawnghnute ațanga siam a ni. A tui thur lam deuh a ni.
Orange leh apple aiah Chocolate phut pawh hi hman theih a ni.

  1. A chunga ka tarlan tâk, Orange phel hnih leh apple phel hnih kha blender-ah dah rawh. Chuan, i rial sawm ang.
  2. Chu mi hnuah buhfai râwt sawm phut leh “yoghurt” kha i pawlh ang. 
  3. Chuan, i mix vek ang a, a tui kha i hmaiah i hnawih ang.
Darkâr chanve hnuah tuilumin i hmai i phih ang.


Chutianga nitin i tih chuan, i hmai kha a nalh hle dawn a ni.
Chawlhkar khat chhûng i tih chuan, i hmaia awm dumte te leh duk ho kha a bo vek ang.

Tuesday, June 28, 2022

Phaitual Hnim (Paragis)


He hnim ṭhatna hi social media lamah an tar lang nasa hle a. Kan hriat loh avanga kan hman loh khuarel damdawi ṭha tak niin ka hria. Ṭangkaipui kan awm takin kan pawimawh tur nia ka hriat a ṭhatnate ka han chhawp chhuak veleh ang e.  

He hnim hi ram luma ṭo ṭhin a ni a. Hnim pawh har deuh mai a ni a, kawng sir vela ṭo pawh kan hmu ṭhin ang.

Paragis hnaha thil awmte

  • Silicon monoxide 
  • Calcium oxide
  • Chlorine
  • Protein 

A Ṭhatnate

  1. Anti-inflammatory, ngeih loh, mil loh zawng ei palha kawchhunga harsatna thlen thei laka vengtu khuarel damdawi  (Histamine), khuarel zun ti ṭhatu leh zun thlum damdawi, Antioxidants, Cytotoxic te a pai a ni. 
  2. Paragis hnah chhum tui (Paragis Tea) in ṭhin hian nâ, sil urh ang chi hi a dam thei. A duhthawh chuan a kung vaiin an chhum ṭhin.  A zung chhum tui in hian natna tam tak a ti dam thei a ni.
  3. Paragis-a awm Antioxidant hian cancer cell ṭhang lian tur a veng thei.
  4. Ni tina Paragis thingpui in ṭhin hian hmeichhe chhul fel lo a dam thei.
  5. Paragis hian kawchhunga tui awm a ti pung a, zun aṭangin al a paih chhuak a, khuarel kal damdawi ṭha tak a ni. 
  6. Pangngai taka paragis thingpui in ṭhin hian zun thlum a ziaawm thei. 
  7. Pem, thi chhuahna hmuamhmaah paragis sawr tui thlawrin thi danna ṭha tak a ni.
  8. Paragis hi rulhut damdawi a nih bakah pumpuia natna hrik dang awm pawh a paih thei. 
  9. Zun kawng fel lo leh zun kawnga hrik awm tanah paragis chhum tui in a ṭha.
  10. Paragis chhum tui in ṭhin hian thisen sang natna awm thei a ti tlem.
  11. Khawsik sang tih hniam nan paragis zung chhum tui in a ṭha.
  12. Paragis den tui sawr leh narial hriak (cocinut oil) pawlh a, lua thihin lu phut a reh theih bakah sam tla ṭhin pawh a veng thei.
  13. Pumpui ṭhat loh avanga ek thi ṭhin tan Paragis zung chhum tui in a ṭha. 
  14. Hengte bakah hian Paragis hnim hi Asthma, thisen cancer, phing, mit liam, sikserh, phungzawl leh hmeichhe nau pai thei lo tan pawh an hmang ṭhin a ni.


•လက်တွေ့ပျောက် တိုင်းရင်းဆေး

Kelbaan (Kelchabet)


Mi tamtakin a thatna an sawithin. Internet lamah ka zawng kual vaka.... alo ṭha nangiang mai.

Do Not Kill This Weed! It’s One Of The Best Healing Herbs On The Planet (& It’s Probably Growing Near You Right Now!) he hnim hi tihlum maisuh. He planet a hnim awm zinga natna tihdamna ramhmul damdawi ṭhaber ani. I kiangah maikhan alo ṭo reng maithei a nia tiin anlo ziak kuau mai.

Athatna (Source: Internet)

  1. Ahnah no te te hi salad a siamin a tui hle. Chawhmeh tui tak a ni.
  2. Calcium leh vitamin chihrang hrang abikin vitamine k a tam hle.
  3. Kangah: kelbean hnah nena tuam hnan nghal vat tur. Or bel tur
  4. Thichhuakah: inhliam palh thichhuak ah a hnah nuaisawm chu bel vat tur. Hliamna lai chu a hnah chhumtui hmanga sil ṭhin tur.
  5. Khawihli leh areng bawlah chuan a hnah den sawr tui hnawih tur or a hnah sawr bel tur.
  6. Ka (mouth ulcer) lawng ah chuan a chhumtui tak deuh nikhat vawithum or li lai hmuam a kam ṭhuah ṭhin tur.
  7. Hrawk nâah chuan a chhumtui gargle thin tur. Anihloh chuan a sawr tui tak deuh kha far nga vel leiah far tira zawimuanga lem thin tur.
  8. Luphut ah: a densawr tui hmanga lulei chiah tur. Darkar chanve-khat chiah hnuah suk fai tur.
  9. Thin leh kal hrisel that nan nitin a chhumtui no(thingpui inna no) khat ve ve zing leh tlai chaweikham ah inthin tur.
  10. Hritlang leh thawhah ang chitan chuan a chuumtui lum thar thar chu khawizu nena pawlha inthin maitur a ni.
  11. Vunthak, rannung seh ah chuan ahnah nuaisawm bel maitur.
  12. Kawthalo, rillam natna, pumpuina tan pawh a tha.a hnah sawrtui ir chhumtui chu inthin maitur a ni.
  13. Rannung (insects) leh khuai zuk, tur tenau nei ho ah a tha em em a ni.

Amaha thiltha chihrang hrang awmte:

  • Fiber (plant): Mucilage
  • Sugars: saccharose, fructose, sorbitol, aucubin(Plant)
  • Protein
  • Acids: Oleic, linoleic (seeds), salicylic, caffeic, citric, ferulic, planteolitic, chlorogenic (plant), fumaric (leaves)
  • Alkaloids: Plantagonine, indicaine
  • Choline
  • Invertin
  • Tannins
  • Flavonoids: luteolin, nepetin, noscapin
  • Amino-acids: apigenin (leaves)
  • Vitamins: Ascorbic acid (vitamin C)
  • Minerals: Potassium (Plant)

Athatna (Mizo version)

  1. Inherh ah kelbaan densawn tuia inzut a tha.
  2. Ka leh hana; a hnah chhumtui hmuam kana, hana, hahni bula hnaiboeh lei khi leh kamsir pante tan damdawi tha a ni.
  3. Bengna: ahnah tuisawr hi bengkherh leh beng na tan atha.
  4. Zunthlum: ahnim pumpui(a bul,zung,hnah) chhim tuihi zunthlum damdawi tha a 
  5. Zunlam tan; ahnah chhumtuiah chini pawlhin zunin, zunsa, zun tlem leh kalna in a ngeih hle.
  6. Sikserh: sikserh tan ahnah leh zung chhum tui in a ṭha. Rei deuh in erawh a ngai.

Doctor damdawi chawh thlah phah nan hman loh tur.

Source: Ramhmul Damdawite by R. Rozika IFS

--------------------

Zunthlumah 450 ka nia, hmanni ah ni 2 vel chauh ka in a, 120 chaw ei hma paw'n ka ni ta der a ... Chu bakah ka zunthlum hian ka ha a chung leh hnuai hi pangâ a tinget a, ka phawi ngam si lo a, a nat hian maw, a chhum tui hian ka ṭhuah rawk rawk a, a na zui lem lo bawk a. Pot-ah ka phun a, ka sik reng mai kei pawh.

--------------------

Heihi zunkawng lam problem nei tan atha lutuk chhum topa atui in chi

--------------------


Thursday, June 9, 2022

Ei leh In Sual Palh Damdawi Ṭhenkhat

  1. Arsa ei sualah – Zawngṭah a ṭha.
  2. Artui ei sualah – Buluih a hela ei a ṭha.
  3. Coconut ei sualah – Buhfai tlem tê bar a ṭha.
  4. Ei sual atan Sekhupthur kuang a hela ei a ṭha. Sawhthing ei pawh a ṭha.
  5. Ei sual/huat atan Pangkai kung hawng tui sawr in a ṭha.
  6. Ei sual/huat atan Tawitaw kung pil chhum tui in a ṭha.
  7. Ei sual vanga thak leh vualah Zamzo tui sawr leh a fea inhruk chhuah vek tur, a chhumna tuia inbual mai hi a ṭha. 
  8. Ganja (Ṭip) ruih sualah – Coconut tui in a ṭha.
  9. Hmarcha thak lutuk ei sualah – Bawnghnute in a ṭha.
  10. Lamkhuang ei sualah – Khawizu, bawnghnute leh ghee chawhpawlh ei emaw, sawhthing tuisawr in emaw a ṭha.
  11. Pa ei sualah – Aieng chhum tui in a ṭha. Zammir ei pawh a ṭha, Chhawhchhi bar pawh a ṭha.
  12. Sa leh thil dang ei sualah Pudina hel ei a ṭha. 
  13. Sangha ei sualah Pangkai kung pil hel ei a ṭha. Sekhupthur ei pawh a ṭha. Sawhthing ei pawh a ṭha.
  14. Thil ei sual reng rengah Maipawl hel ei a ṭha.
  15. Tengtere ei sualah – Chhawhchhi hriak tlem (10 ml) in a ṭha.
  16. Telhawng ei sualah – Kurtai ei a ṭha.
  17. Tur ei palhah – Vaimim ei a tha (a char densawm tui sawr pawh). Meihawl tui pawh a ṭha.
  18. Vawksa leh thil dang ei sualah Ailaidum bulbal ei a ṭha.
  19. Vawksa ei sualah Bepui hnah hel ei a ṭha.
  20. Vawksa ei sualah Zawngṭah mu ei tur, a rah mu a awm loh chuan a chawrno emaw a pil ei pawh a ṭha tho.
  21. Zawngṭah ei sualah arsa a ṭha.
  22. Zu ruih sual palhah – Serte tui sawr in a ṭha.


----------xXx----------


Awmvel (Herpes Zoaster)

HRILHFIAHNA: Awmvel Mizovin kan tih hian, pan chi khat awm velchhuak thin natna mitthlaah a rawn lang nghal mai thin a. Mahse, he natna hian awmah chauh ni lovin, taksa khawi lai pawh, vunin a khuh tawh phawtah chuan a lang thei a ni. A Medical term chuan Herpes Zoaster a ni a, he natna hi kan naupan laia kan vei ṭhin Tangseh (Chicken Pox) natna dam tawh, amaherawh chu kan taksa nerve hmun ṭhenkhatah a Virus nung la chambang kha taksa chak loh lai emaw natna dangin mi a tlakbuak laiin emaw rawn chhuak lehin a rawn pan chhuak ta thin a ni.
 
A LAN DAN: He natna hi pan chikhat durh chhuak angin a lang a a tirah chuan a pan a lan hmain a lan chhuah na hmun tur chu a na viau thin,chumi chu khawsik ten a zawm a chumi zawhah a rawn durh chhuak ta thin ani, a durh hi sin te te atanga durh leu lian tak pawh ani thi, zawi zawin a durh chu dam dawia enkawl loh pawhin a lo hil ve zel a, ser a lo awm ta thin ani,hemi hnu pawh hian damdawia enkawl loh emaw a nasa deuh te phei chu a natna hmun kha a rawn na thip zawk zawk fo thin.
 
ENKAWL DAN: Damdawia awlsam taka enkawl theih a ni a
Puitlingah chuan Acyclovir mum 800 mg ni tin vawi 5 ni 5 chhung ei tur a ni, a panah khan Acyclovir Ointment hnawih bawk tur a ni. Mit chhunga mi chu mita hnawih chi bik Ointment a awm tih hriat tur a ni. Naupang tan pawh damdawi ei chi hi a tui a awm bawk. Khawsikah chuan Paracetamol mum ei mai tur a ni.
 
A damdawi te:
1.    Kelpa zing ek hmasa ber tuam hnan.
2.    Arakhaum hnah tui sawr bel.
3.    Tlawr til meihawl tih dip chu chawtui nen awmvel panah hnawih tur.
4.    Ankhapui hnah densawm tui sawr hnawih.
5.    Makpazangkang hnah rawtsawm tui hnawih.
6.    Hmawng pil tui nen chhum tui a chanve chhuan kang tui in tir.
7.    Tuibur rawh vap hnawih.
8.    Samṭawk te hnawih.
9.    Chahpui bulbawk tah tui hnawih. (source Hriselna Mag)

(Mta Chhakchhuak - Hriselna Huang fb group)
or
http://hpdonchhangte.blogspot.com/2011/11/awmvel.html

Tuaibur (Awmvel)


Tuaibur hi Awmvel an ti bawk.

Tuaibur hi Awmvel damdawi ṭha tak a ni a. Vaiho chuan ran, bawng leh kel damdawiah te pawh an hmang a ni awm e.

Sil fai a, den sawmin a tui chu hnawih mai tur. A chhum tui ei a ṭha hle bawk.

Monday, June 6, 2022

Zunthlum I Nei Em? Kawlthei Ei Rawh


 

Sayarwon Panel

Zun thlum nei chu ei leh inah fimkhur a ngai a. Ei leh in a fuh loh chuan thisen thlum a sang a. Thisen sugar sang fo hian hun rei tak chhung hriselna lama harsatna a thlen thei a, chu chuan kal a ti chhe thei bawk.

Zun thlum veite hian ei tur ţha an ngaihtuah a ngai a, thei ei dawnin an fimkhur a ngai a ni. A chhan chu thei ţhenkhat hian thisen thlum a ti sang thei a ni.

Tun ṭumah hian zun thlum vei tan chauh ni lo, hriselna atana ṭha thei rah pakhat leh zun thlum veite tan a ṭangkai theih dan kan sawi dawn a ni.

Kawlthei hian heng nutrients te hi a pai a ni.

Vitamin A
Vitamin E
Vitamin B
Vitamin C
Folic acid
Phytochemical
Amino acid
Fiber
Magnesium
Phosphorus
Iron
Potassium
Copper
 
Chu bakah, hriselna tha ti chaktu nutrient dang  a pai bawk a ni.

Zun thlum veite hian kawlthei rah an ei chuan heng a ţhatnate hi an hmu thei a ni.

Kawlthei rah hian thisen thlum sang thut tur a veng thei a. Kawlthei ei ţhin hian thisen thlum a sang thut ngai lo va, chaw ei khamah erawh thisen sugar sang thut lovin zawi zawiin a sang a ni.

Kawlthei hian Fiber a pai tam avangin thisen thlum sang thut tur a veng thei a, chaw pai ţawih awlsam turin  a pui bawk. Ril bang a ti hrisel a, ek a kal ţha a, ek khal tur a veng thei a, ril a ti ţam awl a, thisen sang tur a veng thei a ni.

Calorie a hniam avangin taksa rihna a paih thei a. Thau lutuk hi thisen sugar sang thlentu a ni thei.

Tin, kawlthei rah hian tui a pai tam hle a. Hei hi thisen thlum leh taksa rihna control-na atana puitu ţha ber a ni.

Sodium a tlem avangin thisen sang a veng thei a ni. Thisen sang venna atana puitu Potassium a pai tam thung a ni.

Kawltheiah hian Vitamin C a tam hle a ni. Serthlum  aiin vitamin C a let li zetin a pai tam zawk a ni.

Immune system a ti chak a, chemical avanga natna khirh tak tak lakah taksa a venghim bawk.

Hriselna atana ţhatna tam tak a pai avang hian zun thlum nei tan ei ţha a ni a. Zun thlum  nei chuan kawlthei ei ţhin tur a ni. Mahse, a ţha tih avanga a lo a luata ei nghek erawh chu a ţha kher lo a nia.
Chaw ei kham veleha ei nghal loh tur. Chaw ei kham aţanga darkar 2 hnuah ei tur a ni.

Saturday, June 4, 2022

Lambak Ṭhatna


 

A hming dang: 

Hnahbial, Darbengbur, Pikimichawhmeh, Kawlkhumanuchawhmeh, sakawrke, thlawhderh.

Lambak tiin ka dah ang a, kan hre thiam turah ngai ang aw.

A Ṭhatnate

  1. Lambak hnah den sawm tui + chini + khawizu chawhpawlha ni tin ei hian tha chakna a siam thei. 
  2. Lambak den sawm tui sawr chu chhuan luma âwma chulhin naupang âwm nâ leh chuap fel lo a dam thei. 
  3. Lambak den sawm tui sawrah inzat chiahin khawnvartui pawlhin chulha hmehin ruh châng inzawmna nâ leh bâwk awm a dam thei. 
  4. Lambak tui sawr fiante khat zelin naupang tulh ṭhin hian  naupang hritlang, âwm na tur a vêng a, thàwkna dâwt nâ a dam thei. Hnap leh khák ban awm a paih.
  5. Lambak tui sawr hi vun na (phar)-ah hnawih leh a lambak taka ei ṭhin hian a dam thei.
  6. Pem thar damdawi atan a ṭha. 
  7. Ek thi, zunin, zun thi tan lambak tui sawra in ṭhin a ṭha.
  8. Lambak, thing hmarcha leh khawizu chawhpawlh ei ṭhin hian natna a veng a, dam reina a ni.
  9. Lambak hi tha chakna, tur thahna, pemthar damdawi, mit na damdawi atan hman ṭhin a ni.
  10. Lambak hi pho rova thingpui sen in anga in ṭhin hian thiseng sang a tiziaawm thei bawk.
  11. Lambak den sawm chu puan pan thianghlima funa mit tuamin emaw, a tui chu mita farin emaw mit na a dam thei.
  12. Lambak chu daihlimah dah rova den dip a, khawizu nen a inzata pawlha ei hian mut a tui duh. 

Lambak hi ramhmul damdawi an siamnaah hmun pawimawh tak luahtu pakhat a ni a. Damdawi atan a hranpain siam thiam lo mah ila, ṭhatna tam tak a neih avangin ei uar nachang hriat a ṭha hle mai.

crd
Ref အရှင်နာဂသိန်ပုံပြဆေးအဘိဓာန်

Thursday, June 2, 2022

Damdawi Atana Ankhapui Ṭhatnate

Ankhapui hi khak leh hnap ban ang chi hrawk hnawh thei then faina ṭha tak a ni. Kawpuar, thawhah leh pile (dula) damdawi a ni a. Ei leh ina kan ei tel taksaa tur awm paihtu ṭha tak a ni. Kawpuar ang chi puma thli pai tam tan a ṭha a, chaw pai a ti ṭawih awlsam bawk a ni.
Mipa, mipatnaa chak lo tan chakna a ni a. Hmeichhe thla tin bi a ti kal ṭha thei a, rilru hlimna a thlen thei a ni.
Ankhapui hi antuia siamin emaw, kanin emawa ei hian puma thli awm a paih a, zun a ti kal ṭhaa zunin a dam thei.
  1. Ankhapui dena a tui sawr hnawih (chulh)-in awmvel a dam thei.
  2. Zu inna rei tawh tan kum khatah vawi khat tal, ankhapui leh ar sa chhum pawlh ei a ṭha. Taksaa zu tur awm a paih thei a ni.
  3. Pem thar leh khawihli tan ankhapui hnah hem uaia bel a ṭha. Khawihli awm tir a dang let thlei a, a rei tawh chu hnai a hip chhuak hma bawk.
  4. Taksaa bawk awmah ankhapui hnah nuai sawma bela tuam hnanin a dam thei.
  5. Ankhapui hnah leh chini den pawlh, ruhtuah na leh tha naah bela tuam hnanin a dam thei.
  6. Ankhapui leh varak tui kan eiin tha chakna ṭha tak a ni.
  7. Ankhapui hnah leh ar ruh chhum pawlh ei hi hmeichhiat mipatna a ti chak thei.
  8. Ankhapui hi ui â seh natna chhuak leh, luak danna, awm hnawk (khak hnawh ang chi) damdawi siamnaah an telh ṭhin a ni.

Monday, May 30, 2022

Zawng Hri

Zawng Hri Vei Lo Tura Inven Dan

  1. Kut kawr bun lova ransa khawih loh tur
  2. Rannung thi khawih loh tur
  3. Hri kai nia rinhlelh ran na chu a hranga dah tur
  4. Ni tin inbual fai tur
  5. Sahbawn nen kut fai taka sil ṭhin tur
  6. Taksa ven ṭhat tur

Zawng hri kai lan chhuah dan

Pox an tih, hnai la tur ang chi nen a inang.
Zawng hri hi kai aṭanga ni 7-14 inkarah a lang chhuak ṭhin a, ni 5-21 inkara lang chhuak pawh a awm.

Hri lan tak tak hmaa awm dan

  1. Khua a sik
  2. Lu a na a, ruhchang a na bawk.
  3. Lungphu a rang a, an hah ṭhin.

Bawl Lan China awm dan

  1. Khua a sik aṭanga ni 1-3 chhungin bawl a rawn lang ṭan.
  2. Bawl chu hmai aṭanga inṭanin taksaah muangchangin a darh ṭhin.
  3. Vun rawng a danglam.  
  4. Bawl sep sep a pan ṭan.
  5. Bawl pan aṭangin tui fim a lo chhuak.
  6. Hnai ṭhoh angin a na.

Zawng hri hian ni 14 aṭanga thla 1 chhung a awh thei. Chumi hnuah muangchangin a rawn dam ṭan.

Ram dangah chuan thihpui an tlem tih hriat a ni. 


Chuap Ṭhuah Faina - Uifawm Ring Ruh Hnah

- Maroa Tahan

Meizial zu mek leh lo zu tawh tan - chuap ṭhuah faina ṭha chu, 'Uifawm ring ruh' hnah chhum tui in a ni.

  1. 'Uifawm ring ruh'  hnah gram 75 chu fai taka sil tur.
  2. Tui no beng nei lian no 3 (1.5 liter) nen chhum a, no 1 (500 ml) (liter chanve) bang tura chhum so bawrh bawrh tur.
  3. A ṭul chuan thlit fim tur.
  4. Dah daih hnu no khat (500 ml) chu ni khatah in zawh tur.
  5. A zawnin ni 5 in tur.

Chutiangin, a zawna ni nga in chuan meizial khu, inṭing anga dum khak, chuapa bet tlat tawh kha a khawk ang a, a ṭhuah fai thei a ni. Ni sawm chhung in theih chuan a ṭha lehzual.

Chuap a fai chuan thawk a nuam ang a, kan harhvang sawt dawn a ni.

Chuapa pan awm, chuap TB veiten thla khat aṭanga thla thum chhung an in chuan, na a ziaawmin a dam hlen thei a ni.

'Uifawm ring ruh' hnah chhum tui in hian ṭhat lohna dang a thlen thei lo va, chuap ṭhuah faina khuarel damdawi ṭha tak a ni.

Saturday, May 28, 2022

Changkha Rah Sawr Tui Ṭhatna


Ei leh in lama a hlutna

Changkha rah hian calorie a nei tlem hle. Mahse, chaw ţha hlu tak tak a pai tam hle thung a ni.
  • Vitamin B1, B2 leh B3
  • Vitamin C
  • Magnesium
  • Folic acid
  • Zinc
  • Phosphorus te a pai a ni.
Magnesium leh fiber a tam hle. Iron leh beta-carotene a tam avangin parbawr (cauliflower) aiin a let hnih zetin a ţha zawk. Calcium awm zat chu spinach (ဟင်းနုနွယ်) [JF-a Dictionary-ah chuan anţam ang deuh thlai hnah hel ei chi a ti], aiin a let hnihin a pai tam a, potassium awm zat chu balhla (banana) aiin a let hnihin a pai tam bawk.
Changkha rah hian thisen thlum a tih hniam theih thu an sawi a, chu bakah, insulin ang chi compound polypeptide P an tih awm chu zun thlum vei ţhenkhat tan a ţangkai hle tih hmuh chhuah a ni bawk.

Hriselna atana a ṭhatna

1. Thisen harsatna
Changkha rah sawr tui hi thisen bal avanga pan leh thak tih damna atan a ţangkai hle. A tharlam sawr tui leh serte (lemon) tui pawlh a, ni tin kaw ruah laia zawi zawia in chuan thla 4-6 hnuah nasa takin hmasawnna i hmu ang.
2. Tuihri (cholera) natna
Tuihri (cholera) vei ţan tirh lamah changkha rah sawr tui fiante hnih leh purun sen tui fiante hnih, serte (lemon) tui fiante khat chawhpawlh, in ţhin tur a ni.
3. Zun thlum natna
Changkha raha awm insulin hian zun leh thisenah thisen thlum tih hniam theihna a nei a. Thisen insulin level a ti sang lo va; mahse, glucose nasa takin a tisang thung.
4. Energy hmanga chakna
Changkha rah tui ei fo hian chakna leh hriselna a tichak a ni. Tui takin mi muthilhtir thei a ni.
5. Mit lama harsatna nei tan
Changkha rah hian beta-carotene leh nutrient dangte a pai tam a, chu chuan mit lama harsatna a veng a, mit a ti ṭha bawk.
6. Zu in tan
Zu in enkawl nan changkha rah tui hi a ţha hle. Zu vanga thin natna thleng tur a veng a, thin a tifai a, a ti thianghlim bawk.
7. Immune system ţha tak a ni
Changkha rah tui hian immune system a ti chak a, taksain natna a do theihna a ti chak bawk.
8. Hemorrhoid (လိပ်ခေါင်း) natna vei tan
Butter nen changkha rah tui fiante thum chawh pawlh a, bawng hnute no khat nen kaw ruah laia zing tin in chuan thla khat hnuah i rilru a hahdam ang. Hemorrhoids a na a nih chuan changkha zung chu den sawma tai na, hemorrhoids (လိပ်ခေါင်း) chungah hnawih tur a ni.
9. Vun natna khirh tak tak
Changkha tui ei fo hian vun hliam leh fungal vun natna dangte a ti ziaawm thei a ni.
10. Thawkna dawt lama harsatna nei
Khawzu no khat leh changkha tui thar ounces hnih chawhpawlh in chuan asthma tan a ţha. Thawkna lam natna, thawkna dawt vung ang chi te a ti reh thei.

Fimkhur tur:

Zun thlum vei, anti-diabetic damdawi ei ţhin i nih chuan changkha tui i ei hmain doctor rawn hmasa phawt ang che.
Hmeichhe naupai chuan changkha rah ei tam loh tur a ni.
Lak chhawn: WhatsApp aṭangin.

Wednesday, May 25, 2022

Buarze Damdawi

 


Damdawi hmanna te

  1. Pem,  pan leh panchhia damtheilo: ahnah hring densawm/nuaisawm hnawih atha.
  2. Luphut: ahnah densawm tuisawrin lu chi tih huha nuai darh vek tur. Lu lei thleng ngei turin..
  3. Buarze hnah densawm tuisawr or chhum tuihang or ahnah haua ei mai chu heng atan hian atha:
  • - santen leh santen benvawn
  • - pumpui chaklo,  pumpuina/lawng
  • - thinna
  • - thawchham/ thawhah
  • - cancer
  • - Ngawr (TB)
  • - mitliam (jaundice)
4. Uithak/thaksip/ vunthak: ahnah densawm tuisawr hnawih atha.
5. Ran pan : ahnah pehtira hnawih atha. A pan chu alung hial tawh anih pawhin a lung chu athi nghal mai.
6. Mipat hmeichhiatna: mipa kum 40 chunglam mipat hmeichhiatna lama chak tawhlo tan ahnahhi pa 2 zelin nikhatah vawi 2 thla hnih chhung ei in chakna thar an nei leh thei.
7. Tai piles thalo tan ahnah pahnih nitin vawi hnih thlathum chhung ei atha.

Tuesday, May 24, 2022

Kal Natna & Zunkawng Ṭha Lo

 Kal Natna leh Zun-kawng Thalo – Inven dan leh Enkawl dan:

Sam 139:14 Hlauhawm tak leh mak taka siam ka ni si a

(He thuziak hi kan hriatna tizautu chauh a ni a, natna neite chuan daktawr an rawn ngei zawk tur a ni e)

Kal hi mihring taksa peng pawimawh tak mai a ni a. A pianhmang chu bean ang hi a ni a, mi pangai chuan kal pahnih kan nei a, kan taksa chhungah veilam leh dinglamah an awm. Kan thisen tithianghlimtu leh thisen a bawlhhlawh awm paih faitu ber a ni.

Thisen a thlifim a, taksa atangin “zun” angin chung bawlhhlawh awm chu a paih chhuak a, thisen thianghlim chu kan lung (heart) ah a pe let leh thin a ni.

Mipa leh hmeichhia hian kal leh zun-kawng (urinary system) kan nei inang a, a danglamna chu hmeichhia in mipa aiin urethra (phing atanga zun chhuahna tur) an nei tawi zawk hi a ni.

Kal (kidney) hian thisen tihthianghlim hna a thawh mai bakah hengte hi a thawk tel a ni: taksaah tuiril awm zat tur a vawng a, minerals kan taksaa awm zat tur a vawng bawk a, blood pressure (BP) vawngtu a ni bawk a, ruh (bone) hriselna a vawng tha a, tin, thisen (RBC) siam puitu pawimawh tak a ni bawk.

He taksa peng pawimawh tak hi a thatloh chuan thihna hial thlen theitu a ni.

Kal (kidney) natna thlen thei langsar zual chu hengte hi an ni:

  1. Zun thlum (Diabeter mellitus type 2)
  2. Thisen sang (Hypertension)
  3. Natna hrik chi hrang hrang
  4. Lung (stone/calculus)
  5. Pianpui (congenital)
  6. Kal natna leh

Zun-kawng ṭha lo langsar zualte, inven dan leh enkawl dan te chu:

Zawn kawnga hnai awm (Urinary Tract Infection) – khawsik, tlun, zun zawnga na emaw sa (burning sensation), lu na angin a lang chhuak thin a.

Inven leh enkawl dan tlangpui :

  1. Tui in tam
  2. Insilfai that – a bikin hmeichhiaah pawimawh hle a, nupa nun hman zawha UTI nei zel te an awm thin bawk a, mipate pawh insilfai that hle tur a ni.
  3. Damdawi – Antibiotics hi mahni thu a ei ngawt hi a thalo a, khawsik, tlun leh luna a awm chuan daktawr rawn vat zawk tur a ni e.

Mipa aiin hmeichhia UTI vei an tam zawk a, chhan tam tak zinga pakhat chu urethra an nei tawi zawk hi a ni.
Kal a lung awm, Zun kawnga lung awm –
Kal leh Zun kawnga lung awm hian na leh harsatna dang a siamloh chuan, hre lovin kan lo pai reng thei.

Lungte chu zun kawng (ureter) a thlen thlakin na (pain) nasa tak a thlen thei a. Kawng na, tai na leh pumna angin a awm thin. Hetiang na hi Renal colic an ti a; renal colic danglamna chu na a chhuah laiin a na lutuk a patling pawh thlan a tla bawrh bawrh thei hial a, mahse na a reh chuan awihawmloh loh khawpin a reh hmak lawi si a ni.

Harsatna a thlen theih dangte chu: 

Zun kawnga hnai awm leh a kaihhnawih (khawsik, lu na, tlun), zun a thisen awm, luak chhuak, luak, zun rawng leh rim diklo, zun sek ngai, tum khata tlemte chauh zun chhuah tur awm.

Tui thianghlim in tam hi a venna pawimawh hmasa chu a ni a, harsatna a siam chuan daktawr rawn vat tur a ni e.

Kal vung (hydronephrosis)

Kal atanga zun chhuahna daltu a awmin kal hi a vung thin.

Kal vung siam thei langsar ber chu lungte  (calculus) a ni.

Hemi bakah hian zun kawng (ureter) ah hliam a awm a, a damna hnu serin zun kawng a tizim emaw a tiping thei bawk.

Zun kawng (ureter) chhungah emaw bulah cancer vanga bawk (tumour) in zun kawng a nek chep chuan kal vung a siam thei.

Mipaah chuan prostate vung (benign prostatic hyperplasia) in a dal thei a, hmechhiaah chuan rai laiin naupaiin zun kawng (ureter) a delh palh thei a, nau neih inhliamna avangin zun kawng a tizim emaw tiping thei bawk.

Tui in that chuan heng natna te hi a tam zawk chu pumpelh theih a ni.

Kal vung chu a vunna chhan zawn chhuah hnua enkawl mai tur a ni a, hemi tur hian Surgeon rawn tur a ni e.

Chronic Kidney Disease (CKD) :

Kal thalo benvawn

BP sang leh zun thlum hi CKD tam zawk thlentu a ni

Polycystic kidney disease hi pianpui kal natna CKD thlentu a ni bawk

Glomerulonephritis hi kan taksa in kan kal (kidney) hi a hmelma emaw ti a a beih chiam (autoimmune reaction) vanga awm a ni a. CKD a thlen thei.

CKD hi tihdam theih tawhloh kal natna a ni a; ei leh in fimkhur te, taksa sawizawina (exercise), ruihhlo nghei, damdawi leh dialysis hmangin enkawl theih a ni a.

Kal thlak (kidney transplant) hmang pawhin a enkawl theih a ni.

Kal lam natna langsar zual dangte :

  1. Kidney failure
  2. Pyelonephritis
  3. Acute Nephritis
  4. Nephrotic syndrome

Kal thalo lan chhuah dan chi hrang hrangte:

  1. Chau ngawih ngawih (Fatigue)
  2. Vawt ti, tlun (chills, rigor)
  3. Tawite kal pawh hah hma em em
  4. Luhai, chau
  5. Hriatrengna thalo
  6. Vun hnuaiah thak (itching)
  7. Ke leh kut vung
  8. Hmai vung, bawr
  9. Ka tui lo
  10. Ka/thaw rim tui lo
  11. Pum nuamlo, luak chhuah, luak
  12. Zun chhuak si mahse zun tur nei mang lo (a far fep fep chauh)
  13. Zun paw emaw phuan
  14. Zun rawng inthlak: uk, sen, nawinawk rawng
  15. Zun chhuak harsat, san vak ngai

Kal leh zun kawng (Renal system) hrisel tak neih theih dan tlem azawng:

  1. Tui in that
  2. Chaw (food) hrisel tak ei
  3. Taksa sawi zawina hun insiam
  4. San zawng nena inmil rih zawng neih
  5. Zan mut that
  6. Mei zukloh
  7. Zu in loh
  8. Zun thlum, thisen sang leh lung natna enkawl ṭhat
  9. A hun taka doctor rawn.

----------xXx----------

Hriselna & Damna - Editorial (2021-10)

Khawvel kan awm chhung chuan atu te mai pawh hian kan dam khawchhuah theih nan kan hma zawn theuha awm “kan mawhphurhna hrang hrangte hlen turin kan thawk tlang vek ti ila kan sawi sual tam pui awm lo ve. Ṭan kan lak dan leh kan theihna chin erawh a inchen vek thei lo a, amaherawhchu heng zawng zang lo thlen theihna tur atana pawimawh hmasa ber chu HRISELNA LEH DAMNA hi a ni.

Hriselna leh damna ṭha nei tur chuan thianghlimna kawngah ṭan kan lak nasat a la ngai hle mai. Office-a kan khawsak phungah te, Khawlaia kan nungchangah te, thianzahoa thil kan tih khawmnaah te hian inthlahdah mai thei kan ni lo. In lamah chuan khawi ilo lai a balh emaw, a rimchhiat emaw kan hlau em em ṭhin. Chutiang ang chiah chuan kan awmna hmun khawilai mai pawh hi kan ngaipawimawhin kan vawngfaiin kan uluk tur a ni a, bawlhhlawh a ni emaw a awmna hmun tur lo a kan awmtir hian a lo ṭawp mai ṭhin. Chu chuan thinghlimna a ni emaw kan hriselna kawngah kawngro a su nasa em em a ni.

Covid-19 hri leng mek chuan nasa takin min tibuai a, kan eizawnna thlengin a nghawng a, nunphung nasa takin min thlaksak bawk a ni. Heng kan chunga harsatna lo thlengte pawh hian kan chin dan ṭha lo te kalsan a, thianghlimna kawng min zawhtir zui zel se, khawlaia chil chhak mai mai lo tur te, kutsil fai fo ṭhin te, zuk leh hmuam a ni emaw, hmawmsawm a ni emaw paih mai mai lova a hmun tur ngeia dahna chang hriat te a pawimawh hle. Engpawhnise, Hriselna leh Damna ṭha nei tur chuan thuawihna te, chhelna te, tumruhna leh tih tak takna te a pawimawh takzet a. Chutiang nun chu neih ṭheuh tum turin kan insawmin kan inngen bawk a ni.

COVID Appropriate Behaviour (CAB)

COVID-19 laka him tlanna tura kan zawm tur nunphung ṭha te:

  1. Intawk kher lovin inchibai ṭhin tawh ila.
  2. Khawiah pawh inhnaihchilh lova feet 6 tal inkarhlata awm zel ni se.
  3. Hmaituamna hmanga hmui-hmai tuam reng ni se.
  4. Mit, Hnar leh Ka te khawih loh tur a ni.
  5. Respiratory Hygiene vawng la - Khuh leh hahchhiauin hmai hup/tuam rawh.
  6. A khat tawkin sahbawn nen fai taka kut sil fo tur a ni.
  7. Khawih fo ṭhin hmunhmate tihthianghlim fo ṭhin tur a ni.
  8. Chil chhak/pik mai mai loh tur a ni.
  9. Ṭul tak lovah zin/veivah pumpelh rawh.
  10. Mi tute mah thlei hrang lo la, Covid-19 vei te thinhrik suh.
  11. Mipui punkhawmna pumpelh la, hri lakah him rawh.
  12. Social media-a thu veivak nazawng, a dik tih fiah lovin thehdarh ve ngawt suh.
  13. Covid-19 lam hawi thu Sawrkara mawhphurtute hnen aṭanga chhuak a ni em tih ngaichang hmasa ṭhin rawh.
  14. Hriat duh leh mamawh reng reng chu National Help Line 1075-ah emaw State Helpline 1070-ah emaw Health Department Helpline 102-ah zawt fiah ṭhin ang che.
  15. Hripui leng vanga rilru thlabar/phili/chiai te tan rilru lama mi thiam rawn ang che.

FIMKHUR LA, THU AWIH LA, LO HIM ANG CHE

Wednesday, March 16, 2022

Varak Tui Chhum - Stroke, Kàwng Nâ leh Kùp Na Tân

Tui soah Varak tui thlakin minit 2 vel chhum tur a ni. Chumi hnuah la chhuakin chhut keha thlengah dah tur. A ei nawm nan chini tlem pawlh a pawi lo. I telh pawhin tam telh lovin ei tinuam tawk chauhvin aw. Thil dang eng mah pawlh loh tur a ni. Ei mai tawh tur a ni. Chutiang chuan ni tin Varak tui pum khat ei ziah tur a ni. Dam khawp turin mahni kum zatve tal chu ei tur a ni. 

Entirna: 

Kum 40 i nih chuan ni tin Varaktui pum khat zelin pum 20 ei tur a ni. Chu aia tam ei theih chuan a ṭha hlei hlei.
Varak tui hian Thling a siam thar thei. Varak tui ei hian ruh chhunga Thling kang tawh chu a siam thar leh a, chu chuan Khup na, Kawng na a tizia awmin ati dam thei a ni.

Zeng thut (Stroke) vei lo turin: 

Zeng thut (Stroke) natna hi a hlauhawm em em a. Thih nghal mai theih ni sela chu a zia tak a awm. Mahse, thi si lo, dam si lo, eng mah ti thei bawk si lovin rei tak chhung a awm theih a ni. vengtu ṭha awm reng a ngai bawk. Chuvangin Zeng thut (Stroke) vei lo turin inven hram hram tur a ni.
Kawl chuan heti hian ngaih dan an nei : Thla bial niah Varak tui chhum chini nena ei tur. Thla 4 chhung, thla bial ni apiangin ei tur. Chhungkuain mi pakhatin pum khat zel ei tur. Thla bial nia ei loh chuan a bul aṭanga ṭan ṭhat leh tur a ni.
Thla 4 chhung, pelh lova thla bial ni apianga Varaktui chhum ei chuan dam chhungin Zeng thut (Stroke) natna hlauhawm lakah kan him thei dawn a ni.

Monday, February 14, 2022

DAMLO HAMṬHATNA HOSPITALIN A PEKTE

CIVIL HOSPITAL, AIZAWL : MIZORAM
(ISO 9001 : 2008 Certified Hospital)

DAMLO HAMṬHATNA HOSPITALIN A PEKTE

(AVAILABLE HOSPITAL SERVICES)

  1. EMERGENCY ENKAWLNA - DARKAR 24
  2. NAUNEIHNA LEH ENKAWLNA - DARKAR 24 (MATERNITY)
  3. THISEN PEKNA LEH DAHKHAWLNA - DARKAR 24 (BLOOD BANK)
  4. DAMDAWI DAWR - DARKAR 24 (PHARMACY)
  5. AMBULANCE : NU NAUPAI LEH NAUPANG TAN - DARKAR 24
  6. X-RAY, ULTRASOUND, CT SCAN - DARKAR 24 (RADIOLOGY)
  7. INTENSIVE CARE - DARKAR 24
  8. BIKE AMBULANCE - DARKAR 24
  9. OPD - SPECIALIST HRANG HRANG (MULTI SPECIALTY OPD)
  10. DAMLOTE TAN KHUM LEH WARD HRANG HRANG (INDOOR WARD)
  11. THISEN TEST-NA LEH ENDIKNA HRANG HRANG (LABORATORY SERVICE)
  12. NAUPIANG HLIM ENKAWLNA BIK (NURSERY)
  13. INZAINA HMUNPUI (O.T. THEATRE)
  14. KUT-KE LEM SIAMNA (ARTIFICIAL/PROSTHESIS)
  15. RUH LEH THA NA ENKAWLNA (PHYSIOTHERAPY)
  16. KAL THUAHNA (DIALYSIS)
  17. HRI VENNA LEH HRI DANNA (VACCINATION)
  18. HA ENKAWLNA (DENTISTRY)
  19. NU LEH NAUPAI ENKAWLNA (FAMILY PLANNING)
  20. COUNSELLING - REMRUATPUINA HMUNPUI (COUNSELLING CENTRE)
  21. A BIKA THISEN TEST-NA (ICTC)
  22. AYURVEDA LEH HOMEOPATHIC ENKAWLNA (AYUSH)
  23. DAMLOTE CHAW LEH EI TUR (DIETARY SERVICE)
  24. BPL-TE A THLAWNA ENKAWLNA (FREE BPL)
  25. MAN CHAWIA CABIN LUAH THEIH (PAYING CABIN)
  26. A THLAWNA MIT PEKNA LEH DAHṬHATNA (EYE BANK)
  27. MITTHI RUANG ENDIKNA LEH DAHTHATNA (FORENSIC & MORTUARY)
  28. HEALTH CARE INSUARANCE HMAN THEIHNA
  29. DAMLO RECORD LEH CERTIFICATE SIAM LEH DAHTHATNA (MRD)
  30. ZUNTHLUM, THISEN SANG etc. NATNA ENKAWLNA HMUN (NCD CLINIC)


Medical Superintendent
Civil Hospital, Aizawl



Saturday, February 12, 2022

QUALITY ASSURANCE AIMS AND ABJECTIVES OF LABOUR ROOM

QUALITY ASSURANCE AIMS AND OBJECTIVES OF LABOUR ROOM 

  1. NUIN NAU A VEI LAIA, NU LEH NAUTE ULUK TAKA VIL.

  2. NAU HRIN LAI LEH NAU NEIH ZAWH HNUAH ENKAWLNA ṬHA PEK.

  3. NU NAU CHUNGA THIHNA LEH HARSATNA THLENG THEI TIHTLEM.

  4. NAUSEN THIHNA LEH HARSATNA AWM THEI TIHTLEM.

  5. NU LEH NAUSEN CHUNGA HARSATNA LO THLENG THEITE VEN A, A RANG LAMA HMUH CHHUAH A, ENKAWLNA ṬHA PEK.

  6. LABOUR ROOM CHHUNG LEH HMANRAW HMANTE THIANGHLIM TAKA VAWN.

  7. NU HNENAH NAU HNUTE PEK CHUNGCHANG SAWIPUI A, ZIRTIRNA PEK.

  8. NAUSEN PIANG HLIM HRI DANNA PEK.


1) TO MONITOR THE FOETAL AND MATERNAL CONDITION DURING LABOUR
2) TO PROVIDE QUALITY CARE DURING DELIVERY AND IMMEDIATE POST PARTUM PERIOD.
3) TO REDUCE MATERNAL MORBIDITY AND MORTALITY.
4) TO REDUCE NEWBORN MORBIDITY AND MORTALITY.
5) PREVENTION, EARLY DIAGNOSIS AND TREATMENT OF COMPLICATION OF MOTHER AND NEWBORN.
6) TO MAINTAIN STRICT ASEPTIC TECHNIQUE.
7) TO COUNCEL THE MOTHER ON BREASTFEEDING.
8) TO IMMUNIZED THE NEWBORN BABY.

 JANANI SURAKSHA JOJANA

    REDUCING MATERNAL AND INFANT MORTALITY BY PROMOTING INSTITUTIONAL DELIVERY AMONG PREGNANT WOMEN.


    NU LEH NAUSEN THIHNA TITLEM TURIN DAMDAWIINAH MI THIAM KUTAH NGEI NAU NEI ANG CHE.

JANANI SHISHU SURAKSHA KARYAKARAM

    IT IS AN INITIATIVE TO PROVIDE COMPLETELY FREE AND CASHLESS SERVICES TO PREGNANT WOMEN INCLUDING NORMAL DELIVERIES AND CAESAREAN OPERATIONS AND SICK NEW BORN (UPTO 30 DAYS AFTER BIRTH)


    NAU HRIN PANGNGAI NAU ZAI CHHUAH LEH NAU PIANGHLIM AṬANGA NI 30-A UPA CHEN HNENAH A THLAWNA INENKAWLNA PEK A NI.


 


Sanauawm Enkawlna (Kangaroo Care)

KANGAROO CARE

KANGAROO CARE

  • PROVIDE PRIVACY TO THE MOTHER 

  • REQUEST THE MOTHER TO SIT OR RECLINE COMFORTABLY

  • MOTHER’S CHEST SHOULD BE BARE

  • UNDRESS THE BABY GENTLY, EXCEPT FOR CAP, NAPPY AND SOCKS

  • PLACE THE BABY PRONE ON MOTHER’S CHEST, BETWEEN HER BREASTS IN AN UPRIGHT AND EXTENDED POSTURE, 

  • MAINTAIN SKIN TO SKIN CONTACT

KANGAROO CARE

  • TURN BABY’S HEAD TO ONE SIDE TO KEEP AIRWAY CLEAR
  • COVER THE BABY WITH MOTHER’S BLOUSE, ‘PALLU’ OR GOWN
  • WRAP THE BABY-MOTHER DUO WITH AN ADDED BLANKT OR SHAWL OR WARM THE ROOM WITH A HEATING DEVICE
  • BREASTFEED THE BABY FREQUENTLY
  • IF MOTHER IS NOT AVAILABLE, SKIN TO SKIN CONTACT MAY BE PROVIDED BY THE FATHER OR ANY OTHER ADULT
  • KANGAROO CARE SHOULD NOT BE GIVEN BY A PERSON WHO HAS ANY INFECTION

WHAT SHOULD YOU DO WHEN SKIN TO SKIN CONTACT IS NOT POSSIBLE?

  • KEEP THE ROOM WARM WITH A HOME HEATING DEVICE
  • CLOTHE THE BABY IN 1-2 LAYERS (SUMMER), 3-4 LAYERS (WINTER)
  • COVER THE HEAD, HANDS AND FEET OF THE BABY WITH CAP, GLOVES AND SOCKS RESPECTIVELY.
  • LET THE BABY AND MOTHER LIE TOGETHER ON SOFT, THICK BEDDING.
  • COVER THE BABY AND THE MOTHER WITH ADDITIONAL QUILT, BLANKET OR SHAWL IN COLD WEATHER



ADVICE ON DISCHARGE - BABY

ADVICE ON DISCHARGE - BABY

DANGER SIGNS:
(IF ANY OF THE FOLLOWING SIGNS ARE THERE - RETURN IMMEDIATELY)


  • BREAST FEEDING POORLY

  • DEVELOPS FEVER OR FEELS COLD TO TOUCH

  • FAST / DIFFICULT BREATHING

  • BLOOD IN STOOL

  • CORD STUMP RED, SWOLLEN OR DISCHARGE PRESENT

  • SKIN INFECTION (PUSTULES)

  • CONVULSIONS

  • DULL AND LETHARGIC

     



Insawizawi (Exercise) - Kea Kal

Insawizawi (exercise) hi hriselna atana thil pawimawh tak a ni.

Kea Kal Exercise

Tlema kum upa ve deuh tawh tan chuan kea kal hi insawizawina ṭha ber a ni ang.

Ni tin minit 15 aṭanga minit 30 vel kal a tawk ang.

Ruhchâng leh tihrawl tinreng tihchet pawh a pawimawh.

Kea kal ṭhatnate:

1. Lung a hrisel ang,
2. BP sang a tihniam ang,
3. Ruh a tlo ang.
4. Stress a tiziaawm a,
5. Mut a titui thei a,
6. Pian a tinalh thei.

Kal ṭhang vak lo tan, kal hun tihrei tawlh tawlh dan

Kar 1-na: minit 10, ni 4
Kar 2-na: minit 10, ni 4
Kar 3-na: minit 15, ni 5
Kar 4-na: minit 20, ni 5
Kar 5-na: minit 30, ni 5
Kar 6-na: minit 25, ni 6
Kar 7-na: minit 30, ni 5
Kar 8-na: minit 35, ni 5
 
Thu lakna: National Heart, Lung, and Blood Institute.
WebMD https://www.webmd.com/fitness-exercise/a-z/walking-workouts


COVID AṬANG HIAN I DAM CHIANG TAWH EM?

(Covid positive dam tawhte tan)

Dr. C. Lalchhandama
Pathologist,
Civil Hospital, Aizawl. 

Sawi ṭhaihna ni lovin, harsatna nei, mi thiam rãwn nachâng hre loten damna an chan theih nân a ni.


Mizoramah hian Covid-19 hripui len tirh aṭanga positive zawng zawng chu mi 2,00,000 lai kan tling dawn ta. Aizawl sipai lammualah pawh an leng tawh lo a nih chu. Tam tawh tak kan ni. Hmuh chhuah lem loh, dam zui ve ta mai eng zat tak awm ang maw? Heti zat positive kan awm tawh laiin vanneihthlak takin mi 180,000 chuang kan dam chhuak thung. Dama chhuakte hi kan dam chiang tak tak em? Nge ni a, kan negative ringawt? Taksa lamah harsatna kan la nei em? I neih loh chuan vannei tawpah lo inngai rawh, covid vei hnua taksa a khawih zui dan hi khawvel buaipui a ni leh ta tlat. "Covid test negative hnua kan taksa leh awm danah ngai kan la awh mai theih loh hi Covid hriina a ken tel a ni zawk thei em?" tih zawhna pawimawh tâk hi mi thiamte zinga inhnialna thar chu a lo ni leh ta zel a. Chutianga awmte chu "Post Covid Syndrome" emaw “Long Covid” tia koh an lo ni ta hial.

Covid virus hian kan taksa bung hrang hrang a khawih nasa em em a, a bikin kan lung (heart), chuap, kal, thin leh hriatna thazam lam te, kan taksa pum a khawih ti ila a sual awm lo ve. Ho te anga ngaih theih - sam tla leh rei tak chhung aw lâwi aṭangin lungphuchawl thleng a thlen thei a ni tih hmuh chhuah zel a ni.

Post Covid Symptoms lar zual te chu:

  1. Chauh ngawih ngawih
  2. Lungphu ri dup dup emaw lungphu rang
  3. Awm bâwr nâ
  4. Thaw kham lo
  5. Khuh reh thei lo
  6. Lu nâ
  7. Chèt vèl harsat
  8. Khũr der der
  9. Hrìatna hloh (memory loss)
  10. Ngaihtuạhna/rilru mang
  11. Hlạuhthãwnnaa khah
  12. Depression

Hèngte hi a lár zúal an ni. A mal té té chûan kan sawi sêng lo vang, mahsê, kan hrìat tũr leh hmâ kan lo làk vẽ theihna tũr ãwmte han sawi dâwn ila.

1. Lung (Heart) leh chùap lama harsatna: 

Covid hian kan lung leh chuap hi a khawih pawi berte zinga mi a ni. Test ṭha tak takte aṭang lo chuan a khawih pawi dan a hriat mai loh. Kan intihhliam palh a, kan taksa hliam lai dam tumin a lo tih sen ṭul a, a rawn tur deuh ut ut  ṭhin ang chiah hian kan lung leh chuap te hi he hri hian a hliam thei a ni. Chu bakah kan thisenzam, a bikin lung leh chuapa mi a khawih tela, hri hian thisen hrim hrim hi a ti chhah a, chuvangin hliam a lo awm phei chuan thisen khang a insiam hma bik ta em em mai a ni. Kan chuap leh lung chhungrila thisen zam, kan sam tiat lek lek te kha heng thi khang te hian ti phuiin chu chuan harsatna a thlen thin, kan fimkhur loh phei chuan lungphuchawl a thlen thei a ni.

Chuvangin, covid i negative hnua i lungphu nangmah tibuai khawpa a rik dup dup emaw, boruak kham khawp hmu lova i thaw a hah renga, i awm bawr a nat ṭhin chuan, doctor i râwn a ngai tihna a nih chu. Ṭhenkhatin a zia leh mai beiseiin kan lo tuar a, hnara boruak hip luh kham khawp ta lo chu, ka lam nen ṭang kawpin a zia deuh tiin kan lo awm vel mai mai thei. A bikin lung natna neisa, lung damdawi ei laiah te leh, asthma nei sa hovah hian a pawi thei hle. A pawi thui hmain doctor entir ngei ang che. I lo ṭha vek te a nih tak leh i awmdan nena inmil tawk, exercise ho te te lak a dampui theih pawh a ni thei. 

Chutih laiin ngai awh hma tum lutuk avanga exercise lo la ta vak vak kan awm thei. Kan lung leh chuap khawih chhiat a nih dan kan hre lo kan tih tawh kha, negative mah ila kan lunga tihrawl te kha an lo la dam chiang lo thei, kan ti na zual zawk anga a tawpah heart attack neih palh a hlauhawm. Chuvangin mi thiamte chuan covid negative hnu thla 2-3 chu exercise over taka lak a ṭha lo an lo ti rêng a. 

Ṭhenkhat chuan exercise ṭha taka lak chuan kan immunity a insiam ṭha leh vat turah kan ngai a ni thei.  Symptoms nei miah lo ṭha taka dam chhuakah chuan a dik maithei, mahse covid dam lehah chuan risk lak loh a pawi lo zawk. Hah lutuk lova exercise lak erawh a pawi lo ang.
 

2. Chau ngawih ngawih:

Covid dam lehte insawiselna langsar ber chu chauh ngawih ngawih hi a ni. Chau reng lo mahse hnathawh tui laia han nghilh dup te, chauh ngawih ngawih te an nei duh bik, a chhan lian ber pakhat chu thisen thlum (blood sugar) a hniam thut thut vang a ni deuh ber. Hetiang aia chau pawhin a awm theih, hna chu sawi loh inchhung dung han kal ringawt pawh ti hlei thei lo khawpin a chauh theih. 

Doctor inentir ngei ngei la, in lama blood sugar test-na i neih chuan test vat ṭhin ila, a lo hniam viau chuan glucose powder emaw thil thlum han ei khan a ziaawm thei. Chutiang kan nih lem loh a, hna kan thawk duh bawk si a nih chuan kan mamawh te banphak maia dah leh kan nunphung thlak ngai te thlak rih mai a ṭul thei. Tih luih viau chi a ni lem lo. Thla 3~6 thleng harsatna dang em em awm lem lovin chau ngawih ngawihin a awm reng theih a ni. Chutih rualin, hah lutuk lo tawka exercise lak reng erawh a pawimawh.

3. Rilru lam:

Covid veite kan en dan kan hre tlang vek. Tun dinhmunah chuan  kan inenkawl mek dan baka ṭha hi a la awm miau si lo hi a buaithlak lai chu a ni. Sual vang pawh ni lova chhungte laka in khung hran ngai ringawt pawh thil hrehawm a nih tawh laiin hmun hranah min la khung khawm a ngai zui a. Rilru no deuh tan phei chuan àt theihna tũr hial a tling a ni. Tuar thiam viau emaw kan tih te pawh mut hmunah chuan ngaihtuah loh tur tam tak an ngaihtuah ṭhin ngei ang. 

A ãwm lutuk tlat, hé hrì hìan thihna a thlen thei tlat a lawm!! Dam chhuak te hi an chhûngte leh an ṭhianten kan lo dawm thiam an ngai khawp mai. Doctor te chu rawn ngei tũr a nia, mahsê, a tawpah chuan an chenpuite leh ṭhianten nun pângngáia nung leh thuai tura kan lo puih an ngai tak zet, chuti lo chu hlauhthawnnaa khatin an awm ang a, depression neih mai an awlsam bik.

Sawi tur tam tak a la awm, mahse duh tawk phawt ila, hetiang lamah hian zirchianna a la kal zel a, vawiina kan sawi pawh naktuk lawkah a dik lo thei. Engpawh ni se, Covid negative tawh mah ila natna sawi vak dawna sawi tham si loh, mahse min ti buai em em tho si kan nei a nih chuan doctor rawn hi i hreh lo ang u. Mahni dinhmun inchian hi a hlu a ni. Hetiang harsatna hi, sawi tawh ang khân, thla 3 aṭanga thla 6 thleng te, a vanduai deuhah phei chuan kum tam tak thleng a awm thei dawn niin zirchianna ṭhenkhat chuan a tarlang a ni.

He thuziak hi Covid vei tawhte sawi ṭhaihna emaw tibeidawng tur lam hawia ziah a ni lo a, harsatna nei ru reng si, mi thiam rawn nachang hre lo an awm thei a. A hun taka doctor rawn chuan damna kan chang thei a ni tih thu kan inhrilh hriatna a ni e.

Zawnawlna

En A Nih Zat