Thu Zawnna (Post-a mi)

Friday, January 7, 2022

CANCER ENKAWL DAN - Dr. Jeremy Lalrinsanga

CANCER ENKAWL DAN

Dr. Jeremy Lalrinsanga

Mizoram-ah hian kumtin cancer vei thar mi 1200 vel bawr an awm a. Mipa zinga cancer tam ber chu pumpui cancer a ni a, chawkawng, chuap leh thin cancer ten an dawt. Hmeichhe zinga cancer hluar ber pali chu a indawtin - chuap, chhul, pumpui leh hnute cancer te anni. Dept. of Economics & Statistics, Mizoram a record-a a lan dan chuan kan rama thihna thlentu lian ber chu cancer hi a ni.

          Cancer hi natna tihbaiawm tak, a hming hriat ringawt pawha tim uar uar na a ni. Chhungkhat/hmelhriat hnai an 'cancer' ngat phei chuan min thawng hle a, reilote a thi zui nghal deuh mai turin kan ngai thin. Mahse hei hi hre tlang ila - cancer hi a dam thei a ni. Dam tur erawh chuan natna hi hriat/hmuh chhuah hma a ngai a, tin enkawl thiam ten enkawlna tha nen an enkawl thuai a tul. Chuvangin cancer vei ni a inrinhlelhna mahni-ah emaw chhungte zingah a awm phawt chuan a hma thei ang bera inentir a pawimawh a ni.

          Sorkar leh hotute hmalakna zarah Mizoram a cancer enkawlna kawng hrang hrang a changtlung chho zel a. Tunah phei chuan damdawiin puitling chu la ni lo mahse Zemabawk tlangah sawn a hranpaa cancer enkawlna hmun luah a ni tawh a. He hmun (Regional Cancer Centre)-ah hian nitinin cancer vanga dam lo te kawng hrang hrang enkawl anni. Zai (surgery) leh zawnchhuah (diagnostic procedures) hi chu Civil Hospital Aizawl a la tih vek rih a ni.

TREATMENT MODALITIES

          Cancer hi enkawl dan (treatment modality) chi thum a awm a, chungte chu : zai (surgery), hem (radiotherapy) leh damdawi (chemotherapy, targeted-therapy) te a ni. Heng hi vawikhata a ruala hman vek a ni ngai lem lova. Taksa khawi lai nge cancer; chu chu a tir lam a ni nge a nasa tawh; dam lo chuan natna khirkhan dang (zunthlum, TB, AIDS etc.) a vei tel em; treatment lak duhloh a nei em (zai duhlo, hem duh lo etc.) - heng zawng zawng hriatchian hnuah chauh treatment tha ber tur ruahman thin a ni. A then tan chi khat chauh hi a tawk thei a, a then tan avaia hman a tul thei. Tin, heng treatment modality hman indawt dan tur chungchangah pawh a chunga point hrang hrang hian a hril tho. Chemo hman hmasak zawk chang a awm thei a, chutiangin zai hmasak zawk a ngaih chang te. Chubakah natna inang (entirnan chawdawt cancer) rau rauah pawh treatment hman leh a indawt dan hi a inang chiah chiah kher lo fo. Hetianga enkawlna hrang hrang hi Mizoram-ah hian a awm vek a ni.

CHEMOTHERAPY

          Damdawi (chemicals) hmanga cancer enkawl (therapy) hi chemotherapy kan tih chu a ni mai a, 'chemo' tih paw'n lam tawi a ni thin. Cancer hi natna chak tak a ni tih kan hre theuhva, treatment la a nasa taka enkawl thuai thuai anih lo chuan reiloteah thihna a thlen mai thin a ni. Hetiang taka natna thawk chak leh dam har chu a enkawlna tur damdawi - chemo - poh hi a 'chak' hle a, side effect pawh a tam lo thei lo. Chuvangin chemo la tur chuan taksa fit a ngai a, thisen (hemogram) pawh a fit angai. Chemo lak dawn apianga thisen test angaihna chhan pawh a fit leh fit- lo hriat phawt a tul thin vang hi a ni. Chemo tam zawk hi chu 'drip' a pawlh dal hnua khai chi a ni a, mahse a mum ei chi pawh a awm tho. A mum ei chi hi lak a awlsam phian a, in lamah pawh a ei mai theih a, amaherawhchu a hmanna tur bik a awm a, cancer zawng atan a hman theih lemloh.

STAGE

          Dam lo leh an chhungte tamtak ina an ngaihven em em chu 'stage' chungchang hi niin a lang a. 'Miin kan dam lo hi eng stage nge anih min zawt a, ka hre silova - eng stage tak nge maw anih le?' tiin zawhna ka dawng fova. Hemi chungchang hi sawi zau ila: stage sang chu natna nasa tawh, thih hnaih tawh niin kan ngai tlangpui a, hei hi a dik thova mahse a dik famkim lo. Stage hi a enkawltu (doctor) chuan a hriat chian' viau a ngai a, a chhan chu stage azirin treatment hman tur hi a inang lo hle thei. Amaherawhchu stage ringawt atang hian treatment pek dan tur emaw pek theih chin tur a rauhman theihloh. Stage in-ang rau rauvah pawh dam lo kum azir te leh natna benvawn dang vei aneih azirin treatment ham dan tur hi a danglam phah thei a ni. Chumi awmzia chu, chuap cancer stage 2 ve ve kha an treatment lak a inang miah lo thei. Inti hre deuhva mi natna chungchanga ngaihdan leh - abik takin - treatment dan tur kan lo va sawi zuah zuah hian dam lo leh an chhungte kan ti chi-ai thin tih hriat a tha. Dam lo kan pui emaw kan intih laiin, harsatna lian tak thlen tu kan lo ni reng thei a ni. Dam lo tan cancer stage hi chipchiar taka hriatthiam vek a harsat mai bakah doctor tan pawh hrilh fiah kalh a harsa a, medical term tamtak Mizo tawnga kan neih ve lemloh a awm teuh avangin. Chuvangin cancer stage chungchanga hriattur pawimawh ber chu 'early stage' (a tir lam, enkawl dam theih) a ni nge 'late/advanced stage' (nasa tawh, enkawl dam theih tawh loh) tih hi a ni mai.


MORPHINE

          Cancer avanga na chhawk nana damdawi tha ber chu morphine hi a ni. A tlangpuii natchhawkna dangin na chu a chhawk that tawhloh hnua hman thin a ni a, hei hi WHO recommend dan a ni bawk. Morphine hi miin 'addict' nan an hman thin avangin India sorkar pawhin he damdawi siam, kawl, zawrh leh hralh/lei chungchangah dan khauh tak a siam a. He dan khirh tak mahse tul si avang hian India a kan cancer dam lo tamzawkin na chhawkna tha an dawng loh phah lawi si a ni. Morphine hman chungchangah mi tamtak ka chiang lo hle a, hemi a hriattur pawimawh zual han tarlang ila :-

1.    Tuna morphine kan sawi hi damdawi tur atana siam bik (medical morphine) a ni a, mahse hman khawloh theih a ni tho.

2.    He damdawi kawl/zuar tur hian license leh permit neih a harsat em avangin damdawi dawrhah lei tur a awm lo a ni mai a - khap/phalloh bur a ni hran lo.

3.    Damlovin cancer vanga na a neih chhawk nana dose diktaka a hman hian an 'addict' theih loh.

4.    Damdawi dang angin hman tam theih chin (upper limit, ceiling effect) a nei ve lo, dam lo tan na a chhawk phawt chuan a dose hi a san zel theih. Amaherawh chu side effect nei ve tho anih avangin dose sang hman dawn chuan fimkhur a tul.

            Morphine hi 'thih dawn tep'-ah chauh pek thin a ni lo. Morphine kan chawh avangin damlovin 'thih a hnaih' tihna a ni lo bawk. Cancer tan tirte-ah pawh a tul anih phawt chuan na chhawk nan kan hmang thin a, 'thih hnaih' hrilh lawk nan hman a ni ngai lo.

 

No comments:

Post a Comment

Zawnawlna

En A Nih Zat