Thu Zawnna (Post-a mi)

Friday, May 14, 2021

New Start

(MAURUA ANGA TUAI THAR LEHNA THURUK 8-TE)

Thuhmahruai

Mi hrisel ṭha tak i ni leh thei e.

He thu hi lo chhiarin lo zawm nghal la, mi hrisel ṭha tak i lo ni ang. I chhiar zawhah zep lovin mi dangte hrilhin chhiartir (share) ve ang che.

Nunna hi thi thei mihringte ro hlu ber a ni a, a dawttu chu ‘HRISELNA’ hi a ni. Nung ringawt mah ila kan hrisel si loh chuan nun hian awmzia a nei tlem hle a ni. Mi hrisel lote chu an duhna leh chàkna hmunah te an kal ve thei lo va. An ei duhzâwng leh chàkzâwng te an ei thei lo va, an duh zat leh puar khawpin an ei ngam bawk hek lo. An duhzâwng leh chàkzâwng an duh angin an ti ve thei lo va, an nunkhua a hrehawm em em a ni.

Dam lo chu a na tuar hrehawm mai ni lovin, amah a inenkawl theih loh vangin enkawltu mi dang pakhat emaw pahnih emaw a mamawh a. A enkawltute chuan an hna ṭul kalsanin damlo buaipui a ngai a. Chhungkua a tihbuai mai bakah ṭhenawm khawvengte nen tlaivara buaipui te a lo ṭul a. Damdawi ina zawn luh te a lo ngai a. Doctor rawihna leh damdawia enkawlna man te, damdawi in awm man te, hun leh tha leh sum tam tak sen ral a ngai bawk a. A tawpah a hun lo taka nunna hial channa thlenin, awmni khama khawtlang tihbuai te a lo ṭul ta hial ṭhin a ni.

Natna ṭhenkhat phei chu ni khat thil thua dam mai thei a ni lo va, chutih ahnekin mi pakhatin mi dang a kai chhawng a, ṭhenawm khawvengah kai darhin, khawtlang leh ram pum pawhin a tuar phah thei bawk. Chuvangin dam leh hrisel ṭha taka awm turin hriselna dãn (principle) zawm ṭhat leh natna laka kan taksa venhim hna hi mi tinte mawhphurhna a ni.

Kan natna tam ber hi chu kan fimkhur tawk loh vang leh, hriselna dan bawhchhiatna avanga kan tawrh a ni a. Pathianin a mite hriselna atana dãn a lo pekte hi ṭha takin zawm ila chuan kan natna 85% (Zaa 85) hi chu kan pumpelh vek dawn a ni.

Nat hnua tihdam tum ai chuan, nat hmaa lo inven ṭhat hi a hlu zawk a ni. Tunah hian doctor rawn ngai lova i hriselna i vawn ṭhat reng theih nan hriselna dan bul 8-te Pathian siam sa damdawi man nei lo kan hrilh dawn che a. Tin, hrisel ṭha tawh lote tan pawh hrisel ṭhat leh theihna, maurua anga tuai thar lehna a ni. Chu chu “NEW START” tiin an vuah a ni.

NEW START

Heng “NEW START” tiha hawrawp mal tinte hian awmzia an nei a.

*N - Nutrition - Chaw ṭha
*E - Exercise - Insawizawi
*W - Water - Tuisik thianghlim
*S - Sun light - Ni eng
*T - Temperance - Insumna or Chintawk neihna
*A - Air - Boruak Thianghlim
*R - Rest - Chawlh hahdam
*T - Trust in God - Pathian rin tlat

Hèng dãn 8-te hi i zawm chuan Pathian tihdamna leh hriselna ṭha i dawng ngei ang. Hengte hi a mal malin i lo zir teh ang le.

N. Nutrition (Chaw ṭha):

Kan taksa mur “cells and tissues” leh thisen zam tinrengte hi kan ei leh inin a siamte an ni. Kan ei leh in azirin kan taksa a chhiain a ṭha thei a, a hriselin a hrisel lo thei bawk. Kan kâin tui a tihzawng ringawt ni lovin, kan taksain a mamawhzawng chaw ṭha ei kan zir tur a ni.

Thlai tharlam leh chì leh mù leh theirah ei uar la; chini, thau, chi al leh mawm lam reng reng ei tlem la, chaw ei leh chaw ei inkarah kamram engmah ei lo la, ṭhialret (chewing gum) te, zuk leh hmuam te bansan la. A hunbi takah chaw ei ṭhin ang che. Hei hian natna tam tak lakah a vengin a tihrisel ang che.

Thei leh ei tur tharlam lo, ṭawih/hing ei suh ang che. I thau viau chuan ei-in insum deuh ang che. Mamawh tawk ei tur a ni a, heng chaw ṭha chi 6-te hi a tawkin kan ei turah a tel tur a ni: (1) Carbohydrates, (2) Proteins, (3) Hriak, (4) Vitamins, (5) Minerals, (6) Tui.

See also Nutrition from Naupang Enkawl Dan

E. Exercise (Insawizawi):

Kan taksa hi khawl a nih avangin a awm ngaia awm reng te a ṭha lo va, a tawk chauha insawizawi fo hi a ṭul a ni. Tihrawl a tichakin tha a tifei a, rilru a tiharhvang a, Thluaka endorphine a tipung a, taksain natna a do theihna “Immune System” a tichak a. Chuap a tihrisel a, thisen kal vel (blood circulation) a siam ṭha a. Ruh leh tha tichakin tuarchhelna a thlen. Thisen a tipung a. Lungin boruak ṭha (Oxygen) tam zawk a dawng a, a hahdam phah a. Chaw paiṭawihna a ṭanpui. Pian a tinalh a, thlan chhia a paih chhuak a, hmel a tiṭha bawk. Exercise dan ṭha ber chu kea kal (walk¬ing) hi a ni.

Awm ngai renga rei tak awm tur a ni lo va, kham ṭhem ṭhuma awm reng loh tur. Zik mar a, insawi zawi a, ruh chang leh tha tihchet ṭhin tur a ni.

W. Water (Tuisik thianghlim):

Kan taksa hi englai pawhin a kãng reng a, chu chuan lumna a siam a, chuvang chuan kan thisen leh taksaa tui hi a ral ve reng a ni. Ni tin kan zun leh ek-ah te chil leh thlan tuiah te, kan thaw hu ah te hian tuisik no 6-8 a kang ral reng a. Chuvangin ni tin tui no 8 vel tal in tur. Kan mit kan khap theihna chhan te, thil ei kan lem theihna te, kan ek theihna chhan te leh kan ṭawng theihna chhan te hi tui avang vek a ni. Kan thisen 1/7 (hmun sariha ṭhen hmun khat) zet chauh hi “Thi” (blood) a ni a. A dang chu tui a ni. Tui tel lo chuan thisen hi a khang ban thuai a, a luang thei lo. Tui hi pawn lam tifaitu mai ni lovin taksa chhung lam bal leh thisen kawng tifaitu pawh a ni. Phing leh kala lungte awm ṭhin te hi tuisik tlakchham vang a ni fo. Tui in tam hian mit fiah lo a tifiah thei bawk a. Vun chuar tur a veng bawk.

Tui tel lovin rei tak a dam theih loh va, tui hi taksa tan nunna bul pakhat a ni. Chuvangin alawm, Lal Isua pawhin, “Kei hi ‘Nunna tui’ ka ni,” tia, tui nen a lo intehkhin hial reng ni. Tui in tam la, lu na, tai na, taksa kham leh ke sa te i nei tlem ang. Amaherawhchu chaw ei dawn leh chaw ei lai leh chaw ei kham hlimah tui in ngai suh ang che. Chaw ei leh chaw ei inkar awlah chauh in tur a ni. (Chaw ei hma darkar chanve aṭanga chaw ei hnu darkar 2 inkarah chuan tui in loh tur a ni).

Mut dawn leh ei tur khawih hmain fai taka kut sil tur a ni. Mut dawn leh thawh hlimah sahbon nen fai taka hmai phih tur a ni a. Kam a chhiat deuh chuan tui lum pip pepah al lip lepin chi al la, kam ṭhuah nan i hmang ṭhin dawn nia.

Tui thianghlim chauh hmang la, bawlhlo pawlh in chi hmang tlem ang che. Ni tin inbual fai la, thianghlim takin inthuamin awm ṭhin la. Thil ei zawhah ha leh ka tihfai fo tur a ni. Mi dang aṭanga thil tui lo chhuak (chil, hnap, khak, thlan, etc.) lakah inveng ṭha ang che.

S. Sun light (Ni éng):

Lei chung van hnuaia nunna nei zawng zawng hi “Ni éng” tel lo chuan an nung thei lo. Thlai leh hnim hringte tan pawh ni eng hi an nunna a ni. Ni éng hian rilru a tihlimin exercise ang bawkin thisen kal a tiṭhain, BP sãng tur a vêng a, Lungphu a tiṭha (normal) a, Vitamin D - min pe a, ruh a tichakin naupang ṭhang lai tan a pawimawh èm èm bawk. Zing ni chhuah aṭanga dar 9 thleng hi ni-ah inpho ṭhin ila a ṭha hle.

Ni sa takah rei tak awm loh tur, sun burn, cancer, nisa ruiha tluk te a awm thei. I thawmhnaw leh mutbu te chu nisaah pho fo ṭhin ang che. I inah ni eng ṭha tak luhtir ang che. Ni eng aṭanga vitamin D hmu thei turin, 20~30 minutes vel ni lum ai ṭhin ang che (chhun lamah vitamin D kan dawng ṭha thei bik).

T. Temperance (Insumna or Chintawk neia thiltihna):

Hei hi kawng engkimah kan mamawh a ni. Ei puar lutuk te, mut tam lutuk, mut tlem lutuk, hah lutuk, hahdam lutuk te, engkim maiah lutuka thiltihna laka insum leh chintawk neia mahni inthunun hi taksa leh thlarau hriselna atan a pawimawh em em a ni. Nupa inpawlna nun thlengin a englam zawng pawha lutukna laka insum hi hriselna a ni. Mit leh beng leh kâ chàkna ṭha lo lakah insum ṭhat hi hriselna bul ber pakhat a ni a. (Gal. 5:22, 23, 24) Thlarau rah erawh chu hmangaihna te, hlimna te, remna te, dawhtheihna te, ngilneihna te, ṭhatna te, rinawmna te, thunuairawlhna te, insumtheihna te a ni zawk e; chutiang kawlhzawngin Dãn thupek reng a awm lo ve. Tin, Krista Isua mite chuan tisa chu, a sual ngaihtuahna leh a chàknate chawpin an khengbet ta. Thlarauva nung kan nih chuan Thlarauvah vek i awm leh bawk ang u. Incho tawna initsik tawnin i inngaihlu suh ang u.

Thinrim, thinur pawh insum tur a ni a; ṭawng te, mi hauh te, phun leh an te, mi chanchin sawi te pawh insum tur a ni. Drugs, ruihtheih, zuk leh hmuam te tih miah loh tur a ni, hrisel lohna thlentu lar tak an ni.

A. Air (Boruak Thianghlim):

Chaw leh tui tel lovin ni engemaw chen chu i dam thei a ni mai thei e. Mahse boruak (oxygen) tel lo chuan minute rei lote pawh i nung thei lo. Kan taksaah hian boruak thianghlim tam tawk kan hip luh reng loh chuan kan tisa mur (cells) te hi an thi vek mai dawn a ni. A tlangpui thuin minute khat chhungin vawi 15 vel kan thaw lutin kan thaw chhuak a. Mi tam ber chu kan chuap hmun thuma ṭhena hmun khat (1/3) pawh puar zo lovin kan thaw ṭhin. Chuvangin kan chau hma a, rilru leh ngaihtuahna ding tak (concentration) a chak thei lo va, chuap pindan (alveoli) tam takin boruak oxygen an dawn loh avangin an lo thi a, hnai a lo nei a, T.B. hrikin chuapah Bu a khuar awl em em a ni. Zanah mut hlanin tukverh (or) ventilation hawng chungin mu la, pindanah boruak thianghlim tam tawk luhtir ṭhin ang che.

Boruak ṭha lo hip lo tur leh theh darh lo turin fimkhur ang che. Mi thawk khum, khuh leh hahchhiau khumin awm suh.

R. Rest (Chawlh hahdam):

Kan taksa hi khawl (engine) ropui tak a nih angin mumal nei taka hunbi taka chawlh hahdam hi taksa hriselna atan kan mamawh em em a ni. Chhun eng hi hnathawhna atan Pathian min pek a ni a. Zan thim hi chawlh hahdam nan a ni a. Kan mut hahchawlh hlanin taksa ral tawh leh chakna energy a rawn insiam thar ṭha leh zel a ni. Heng ang hritlang, awmna (khuh), Pneumonia leh influenza tan te hian chawlh hahdam hi a damna pakhat a ni. Ni tin darkar 6-8 emaw tal muthilh ziah tur a ni a, kar khat chhunga ni 6 chhung hna thawha, ni 7-na zela chawlh hahdam hi taksa leh thlarau damna atana Pathian ruahman a ni.

Mit pawh chawlhtir ve ṭhin tur a ni a. Lehkha emaw, T.V. leh monitor i enin, darkar 1 vel i en tawh chuan minit 5 emaw chu mit chhingin emaw hmun hla (nature) thlir vel nan emaw hmang ang che.

T. Trust in God (Pathian rin tlatna):

Heng kan sawi takte zinga kan taksa leh thlarau damna atana pawimawh ber mai chu Pathiana rinna nghah tlatna leh a thu zawmna hi a ni. Hmeichhe thiput hnenah Isuan, “Ka fanu, thlamuang takin awm rawh, i rinna hi i dampui a ni e,” (Mt. 9:22) tia a sawi ang khan, damna tak tak leh hriselna tluantling chu Pathian aṭanga chhuak a ni a. Chu chu rinna nung neih tlatna leh Amah rinchhan tlatna aṭanga hmuh a ni.

Ni tin, thawh hlim, hun awl neih lai leh mut dawnah te Lalpa hnenah lawmthu sawina leh dilna hlan fo ang che.

“Lalpa i Pathian aw hi ngun taka i ngaihthlak a, a mithmuha ṭha a tih zawng te i tih a, a thupekte i ngaihsan a, a thuruat zawng zawngte i pawm chuan, Aigupta mite chunga hri ka lentir tak angte kha i chungah reng reng ka lentir ve lo vang; Kei Lalpa a tidamtu che ka nih hi,” a ti a (Ex. 15:26).

Lehkha Rawn:

NEW START by

Pastor P.L. Biakchhawna
Health Ministries Director
Mizo Conference of SDA
Phone: 9436143606

(Download document)

Cell Phone hmang tâna hrìat tũr: 

  1. A chung ding lama ▼ chhûnga Zawnawlna hi i hmang ṭangkai dawn nia. 
  2. A hnuai lama View web version tih-ah hian lut la, i kut ṭang pahniha fawn hmai (screen) khawihin han en lian (zoom) la, vei lamah Thupui tih te, a lai chung lamah Thu Zawnna tih te, ding lamah Post Tawh tih te i hmuh belh ang a, chung chu i hmang ṭangkai thei ang.

No comments:

Post a Comment

Zawnawlna

En A Nih Zat